از آن جا كه خانواده و اعضاي آن، نزديك ترين اشخاص براي هر فرد هستند، تغيير و تحولات و حوادثي كه براي او به وجود مي آيد، پيش از هر كسي بر خانواده او اثر خواهد گذاشت. تأثيري را كه يك عضو از خانه بر ديگر اعضا مي گذارد، مي توان در سه مقوله تأثيرات عاطفي ـ رواني، فرهنگي ـ شناختي و اجتماعي ـ اقتصادي بررسي كرد.
آثار عاطفي ـ رواني
آثار عاطفي ـ رواني
اين آثار در والدين بيش تر از ديگر اعضاي خانواده ديده مي شود. زماني كه دختر نوجواني بدون اطلاع قبلي، براي مدتي طولاني از خانه فرار مي كند، به طور طبيعي، والدين او، اولين كساني هستند كه نگران مي شوند و بيش ترين فشار نگراني نيز بر آنان وارد مي شود؛ زيرا والدين نگران سلامتي دختر خود هستند. آنان از او بي اطلاعند و نمي دانند آيا از لحاظ جسمي و عفت سالم است يا نه و جدا از آن، با رفتن او، آبروي خانواده در خطر قرار گرفته است. به هر ترتيب، هر پدر و مادري فرزند خود را دوست دارد، حتي در اوج مخالفت شديد، ميان والدين و فرزند، محبّت بسياري وجود دارد، ولي با توجه به شرايط، آن محبت به گونه هاي متفاوتي بروز مي كند. بنابراين، از لحاظ عاطفي پدر و مادر، بيش ترين ضربه روحي ـ رواني را از اين حادثه دريافت مي كنند.
آمار دقيقي از ميزان اختلال ها و صدمه هاي روحي ـ رواني والدين در دست نيست، ولي براساس تحقيق كارشناسان، تعداد زيادي از پدران و مادران دچار اختلال هايي چون سكته، افسردگي، بيماري هاي قلبي، پيري زود رس و امثال آن شده اند و بايد توجّه داشت كه اين اختلال ها فقط بر خود شخص اثر نمي گذارد، بلكه بر ديگر اعضاي خانواده نيز اثر گذار است. وقتي مادري سكته مي كند يا افسرده مي شود، آيا بيماري او در روند زندگي خانواده و ديگر فرزندان اثر نخواهد گذاشت؟
با توجّه به نظر كارشناسان، اين آثار به نسبت قوميت افراد، ميزان اعتقاد آنان به موازين ديني، ميزان علاقه آنان به استحكام خانواده و فرهنگ و سطح اطلاعاتشان، متفاوت است. هرچه ميزان اعتقاد افراد به دستورهاي ديني بيش تر باشد، فرار يك عضو از اعضاي خانواده، فشار روحي ـ رواني بيش تري را بر او وارد مي آورد و همين گونه است ميزان علاقه به خانواده، فرهنگ و سطح اطلاعات فرد. درباره قوميت اعتقاد كارشناسان بر اين است كه ترك زبانان از مسئله فرار بيش تر ناراحت مي شوند و اثر روحي در آنان بسيار زيادتر از ديگران است. يكي از كارشناسان مي گويد:
دختري به نام معصومه را به مركز تحويل دادند كه روز پيش از آن از خانه فرار كرده بود و دو روز بعد هم خانواده اش براي تحويل گرفتن او آمدند. وقتي معصومه از دور پدر خود را ديد، باور نكرد كه او پدرش است. وقتي تعجب او را ديدم، علّت را جويا شدم. گفت: دو روز پيش كه من فرار كردم، پدرم موهاي سرش همه سياه بود، ولي الان همه موهاي پدرم سفيد شده است.
وقتي از خواهر بزرگ تر معصومه قضيه را پرسيديم، او با تأييد حرف معصومه مي گويد: شبي كه معصومه فرار كرده بود و ما نمي دانستيم، وقتي غروب شد و از معصومه خبري نشد، تا نزديكي هاي ساعت 12 نصف شب به همه كلانتري ها و بيمارستان ها سر زديم و بالاخره بدون نتيجه به خانه برگشتيم. پدرم آن قدر عصبي و نگران و ناراحت بود كه ما ترسيديم سكته كند. به يكي از اقوام كه پزشك بود، زنگ زديم. به خانه ما آمد و پس از معاينه، با خواهش زياد ما و آقاي دكتر، يك آمپول آرام بخش به پدرم تزريق كرديم و اين آمپول باعث شد پدرم بخوابد، ولي در خواب هم، هذيان مي گفت. وقتي صبح به سراغ پدرم رفتيم، ديديم همه موهاي سرش سفيد شده است و ديروز بلافاصله پس از تماس شما حركت كرديم تا به اين جا بياييم.
آمار دقيقي از ميزان اختلال ها و صدمه هاي روحي ـ رواني والدين در دست نيست، ولي براساس تحقيق كارشناسان، تعداد زيادي از پدران و مادران دچار اختلال هايي چون سكته، افسردگي، بيماري هاي قلبي، پيري زود رس و امثال آن شده اند و بايد توجّه داشت كه اين اختلال ها فقط بر خود شخص اثر نمي گذارد، بلكه بر ديگر اعضاي خانواده نيز اثر گذار است. وقتي مادري سكته مي كند يا افسرده مي شود، آيا بيماري او در روند زندگي خانواده و ديگر فرزندان اثر نخواهد گذاشت؟
با توجّه به نظر كارشناسان، اين آثار به نسبت قوميت افراد، ميزان اعتقاد آنان به موازين ديني، ميزان علاقه آنان به استحكام خانواده و فرهنگ و سطح اطلاعاتشان، متفاوت است. هرچه ميزان اعتقاد افراد به دستورهاي ديني بيش تر باشد، فرار يك عضو از اعضاي خانواده، فشار روحي ـ رواني بيش تري را بر او وارد مي آورد و همين گونه است ميزان علاقه به خانواده، فرهنگ و سطح اطلاعات فرد. درباره قوميت اعتقاد كارشناسان بر اين است كه ترك زبانان از مسئله فرار بيش تر ناراحت مي شوند و اثر روحي در آنان بسيار زيادتر از ديگران است. يكي از كارشناسان مي گويد:
دختري به نام معصومه را به مركز تحويل دادند كه روز پيش از آن از خانه فرار كرده بود و دو روز بعد هم خانواده اش براي تحويل گرفتن او آمدند. وقتي معصومه از دور پدر خود را ديد، باور نكرد كه او پدرش است. وقتي تعجب او را ديدم، علّت را جويا شدم. گفت: دو روز پيش كه من فرار كردم، پدرم موهاي سرش همه سياه بود، ولي الان همه موهاي پدرم سفيد شده است.
وقتي از خواهر بزرگ تر معصومه قضيه را پرسيديم، او با تأييد حرف معصومه مي گويد: شبي كه معصومه فرار كرده بود و ما نمي دانستيم، وقتي غروب شد و از معصومه خبري نشد، تا نزديكي هاي ساعت 12 نصف شب به همه كلانتري ها و بيمارستان ها سر زديم و بالاخره بدون نتيجه به خانه برگشتيم. پدرم آن قدر عصبي و نگران و ناراحت بود كه ما ترسيديم سكته كند. به يكي از اقوام كه پزشك بود، زنگ زديم. به خانه ما آمد و پس از معاينه، با خواهش زياد ما و آقاي دكتر، يك آمپول آرام بخش به پدرم تزريق كرديم و اين آمپول باعث شد پدرم بخوابد، ولي در خواب هم، هذيان مي گفت. وقتي صبح به سراغ پدرم رفتيم، ديديم همه موهاي سرش سفيد شده است و ديروز بلافاصله پس از تماس شما حركت كرديم تا به اين جا بياييم.
آثار فرهنگي ـ شناختي
منظور از اين آثار، تغيير و دگرگوني هايي است كه در باور، شناخت، تفكّر و روش زندگي و آداب و رسوم و در نهايت در بينش فرد ايجاد مي شود.
خانواده اي كه يكي از اعضاي آن فرار كرده است، موقعيتي را تجربه مي كند كه تا به حال تجربه نكرده و اين موقعيت براي آنان كاملاً ناآشنا و غير معمول است. بنابراين، ميزان تأثير اين پديده به ميزان پاي بندي خانواده بر باورهاي قبلي و هم چنين شرايط زماني و مكاني اين حادثه بستگي دارد. به هر حال، فرار تأثير خود را برجاي خواهد گذاشت و همچنان كه خود نوجوان دچار آسيب هاي گوناگون مي شود، خانواده او نيز از گزندهاي اين پديده بي نصيب نخواهد بود. آثاري چون تغيير روش پدر و مادر در برخورد با ديگر فرزندان و الگوپذيري فرزندان كوچك تر، نمونه هايي هستند كه به اختصار به توضيح آن ها مي پردازيم:
خانواده اي كه يكي از اعضاي آن فرار كرده است، موقعيتي را تجربه مي كند كه تا به حال تجربه نكرده و اين موقعيت براي آنان كاملاً ناآشنا و غير معمول است. بنابراين، ميزان تأثير اين پديده به ميزان پاي بندي خانواده بر باورهاي قبلي و هم چنين شرايط زماني و مكاني اين حادثه بستگي دارد. به هر حال، فرار تأثير خود را برجاي خواهد گذاشت و همچنان كه خود نوجوان دچار آسيب هاي گوناگون مي شود، خانواده او نيز از گزندهاي اين پديده بي نصيب نخواهد بود. آثاري چون تغيير روش پدر و مادر در برخورد با ديگر فرزندان و الگوپذيري فرزندان كوچك تر، نمونه هايي هستند كه به اختصار به توضيح آن ها مي پردازيم:
تغيير روش پدر و مادر در برخورد با ديگر فرزندان
از آن جا كه اطلاعات مربوط به فرهنگ خانواده هاي فراري بيانگر وجود فقر فرهنگي در اين خانواده هاست،1 معمولاً پس از فرار، دلايل فرار از سوي والدين ريشه يابي نمي شود. اگر والدين در پي يافتن علل فرار باشند، به برخورد نامناسب خود به عنوان يكي از عوامل فرار فرزندشان پي مي برند و به فكر اصلاح روش تربيت خود خواهند بود. در غير اين صورت، با تلّقي غلط از علل فرار، بر سخت گيري ها و فشارهاي خود بر فرزندان مي افزايند يا برعكس، بيش از حدّ معمول فرزندان خود را آزاد مي گذارند كه هر دو اين رفتارها به زيان ديگر فرزندان خواهد بود؛ زيرا به سبب فرار يكي از فرزندان خانواده، فرزندان ديگر بايد سخت گيري هاي پدر و مادر را تحمّل كنند كه آثار منفي گوناگوني بر اعتماد به نفس، تحصيل، شخصيت و انتخاب مسير زندگي آينده فرزندان مي گذارد. هم چنين اگر به تصوّر اين كه فرار يكي از فرزندان به سبب فشار والدين بوده است، به فرزندان ديگر آزادي عمل بيش از حدّ داده شود، آنان هم به سبب آزادي هاي بي حساب، دچار مشكلاتي مانند بي انگيزگي براي درس خواندن، الگو پذيري از ديگران، كشيده شدن به سوي مدگرايي و دوستان ناباب و امثال آن خواهند شد.
الگو پذيري فرزندان كوچك تر
تغيير ديگري كه به واسطه فرار در خانواده اين افراد به وجود مي آيد، الگو پذيري فرزندان ديگر است. وقتي فرزندان ديگر شاهد فرار خواهر خود باشند، بي شك، در ديد آنان ابّهت و صلابت والدين كاهش مي يابد و انديشه نافرماني و مخالفت با والدين در ذهن آنان تقويت خواهد شد. كودكي كه تا به حال، در انديشه مخالفت با پدر يا مادر نبوده و حتي اجازه فكر كردن در اين باره را به خود نداده است، وقتي مخالفتي آشكار و بزرگ را مي بيند، ابتدا در ذهن او اين تعارض ايجاد مي شود كه آيا رفتار والدين صحيح بوده است يا كار خواهرش؟! نزديك بودن سنّ و سال خواهر به او از يك سو و جذابيت آزادي و در پي آن، نافرماني از سوي ديگر، كودك را به تقليد از خواهر وا مي دارد. اين اثرپذيري، در مرحله ابتدايي آن مي تواند به نافرماني هاي جزئي و لجبازي هاي ناچيز ختم شود و در مرحله پيشرفته، به مخالفت شديد يا حتي تقليد كامل از خواهر و فرار منتهي شود. بدين ترتيب، فرار يك عضو مي تواند به تزلزل خانواده و حتي فروپاشي آن بيانجامد.
آثار اجتماعي ـ اقتصادي
شايد عنوان آثار اجتماعي ـ اقتصادي بر خانواده، تعبير مناسبي نباشد، ولي از آن جا كه قصد ما بررسي تغييراتي است كه در موقعيت اجتماعي و اقتصادي خانواده ايجاد مي شود، اين عنوان را مناسب تر تشخيص داديم.
هم چنان كه پيش تر بيان شده است، استحكام خانواده در جامعه ما اهميت بالايي دارد و در مقابل خروج يك عضو مؤنث از خانواده و تمايل آن به سوي بي بندوباري و عنان گسيختگي از نابهنجارترين كارها به حساب مي آيد. بنابراين، اين موضوع در جامعه ما، به منزله در خطر افتادن آبرو و حيثيت اجتماعي فرد و خانواده او تلقي مي شود. آبرو، اعتبار و شخصيت هر فرد با اهميت ترين و گران بهاترين سرمايه اوست و هنگامي كه احساس مي كند اين آبرو و اين سرمايه گران بها در خطر است، با هر شيوه و با تمام نيرو مي كوشد از آن نگه داري كند و اجازه ندهد اين سرمايه گران بها در خطر بيافتد. هنگامي كه دختري از خانه فرار مي كند، خانواده او در چنين موقعيتي، دست به تلاش هاي زيادي مي زنند تا از آبروريزي و خدشه دار شدن اعتبار خود جلوگيري كند. در واكنش اوليّه مي كوشند با پنهان كاري، موضوع را به صورت پنهاني حل كنند. به عنوان مثال، در پاسخ به پرسش همسايه ها و فاميل، با آوردن بهانه هايي هم چون اردو رفتن يا مهماني رفتن و امثال آن تلاش مي كنند و موضوع را پنهان كنند، ولي وقتي غيبت دختر طولاني مي شود و بهانه ها، چاره سازي خود را از دست مي دهند؛ يا اين كه دختر دستگير شده و از سوي بهزيستي براي اطلاع دادن و تحقيق مراجعه مي شود، ابتدا منكر وجود چنين دختري مي شوند، ولي پس از اثبات، ديگر آبروي از دست رفته را نمي شود بازگرداند. پس معلوم مي شود كه فشارهاي بسيار زيادي بر والدين وارد مي شود. البته حرف و حديث هاي مردم، خود، مشكل ديگري است.
آبروي از دست رفته آن چنان فشاري بر بعضي از اشخاص وارد مي كند كه گاهي محله يا شهر خود را تغيير مي دهند تا از بار نگاه خرد كننده مردم نجات پيدا كنند. تعدادي از كارشناسان عقيده دارند كه مسئله ترس از ريخته شدن آبرو، به طور غير مستقيم در مسئله اقتصاد خانواده هم تأثير دارد. همين كوچ اجباري از يك شهر به شهر ديگر و اجبار براي تعويض شغل يا منزل و امثال آن، تا حد زيادي بر مسائل اقتصادي اثر مي گذارد، ولي به دليل نبودن تحقيق و اطلاعات كافي در اين زمينه، نمي توان بيش از اين، درباره موضوع آبرو و آسيب هاي اقتصادي به قضاوت پرداخت.
خانه گريزی
،
دختران فراری
،
دختران
،
خانواده
هم چنان كه پيش تر بيان شده است، استحكام خانواده در جامعه ما اهميت بالايي دارد و در مقابل خروج يك عضو مؤنث از خانواده و تمايل آن به سوي بي بندوباري و عنان گسيختگي از نابهنجارترين كارها به حساب مي آيد. بنابراين، اين موضوع در جامعه ما، به منزله در خطر افتادن آبرو و حيثيت اجتماعي فرد و خانواده او تلقي مي شود. آبرو، اعتبار و شخصيت هر فرد با اهميت ترين و گران بهاترين سرمايه اوست و هنگامي كه احساس مي كند اين آبرو و اين سرمايه گران بها در خطر است، با هر شيوه و با تمام نيرو مي كوشد از آن نگه داري كند و اجازه ندهد اين سرمايه گران بها در خطر بيافتد. هنگامي كه دختري از خانه فرار مي كند، خانواده او در چنين موقعيتي، دست به تلاش هاي زيادي مي زنند تا از آبروريزي و خدشه دار شدن اعتبار خود جلوگيري كند. در واكنش اوليّه مي كوشند با پنهان كاري، موضوع را به صورت پنهاني حل كنند. به عنوان مثال، در پاسخ به پرسش همسايه ها و فاميل، با آوردن بهانه هايي هم چون اردو رفتن يا مهماني رفتن و امثال آن تلاش مي كنند و موضوع را پنهان كنند، ولي وقتي غيبت دختر طولاني مي شود و بهانه ها، چاره سازي خود را از دست مي دهند؛ يا اين كه دختر دستگير شده و از سوي بهزيستي براي اطلاع دادن و تحقيق مراجعه مي شود، ابتدا منكر وجود چنين دختري مي شوند، ولي پس از اثبات، ديگر آبروي از دست رفته را نمي شود بازگرداند. پس معلوم مي شود كه فشارهاي بسيار زيادي بر والدين وارد مي شود. البته حرف و حديث هاي مردم، خود، مشكل ديگري است.
آبروي از دست رفته آن چنان فشاري بر بعضي از اشخاص وارد مي كند كه گاهي محله يا شهر خود را تغيير مي دهند تا از بار نگاه خرد كننده مردم نجات پيدا كنند. تعدادي از كارشناسان عقيده دارند كه مسئله ترس از ريخته شدن آبرو، به طور غير مستقيم در مسئله اقتصاد خانواده هم تأثير دارد. همين كوچ اجباري از يك شهر به شهر ديگر و اجبار براي تعويض شغل يا منزل و امثال آن، تا حد زيادي بر مسائل اقتصادي اثر مي گذارد، ولي به دليل نبودن تحقيق و اطلاعات كافي در اين زمينه، نمي توان بيش از اين، درباره موضوع آبرو و آسيب هاي اقتصادي به قضاوت پرداخت.
منبع: کتاب خانه گريزي دختران (ريشه‌ها و پي‌آمدها) -رضا مهكام