مسئله ارزش ها و ضدّ ارزش ها در هر مكتب، يكي از مسائلي است كه با جهان بيني آن ارتباطي مستقيم دارد و از جمله اين ارزش ها، ارزش و اهميّت زن است كه در طول تاريخ و در جوامع مختلف بشري، بسته به نوع جهان بيني هر قوم، قبيله و جامعه اي داراي نوسانات مختلفي است و اشاره به گوشه اي از آن خالي از حُسن نيست:
در يونان [باستان]، زن جزو كالاهاي تجاري در بازارها خريد و فروش مي شد، بدون شخصيّت حقوقي و اجتماعي بود و بعد از وفات شوهرش حقّ زندگي نداشت. مرد مي توانست زنِ خود را به هر كه بخواهد قرض دهد يا به دوستانش هديه كند.1
در استراليا زنان به مثابه حيوانات اهلي بودند و در مسافرت ها حمل تمام اثاثيه خانه و بچّه توسط زنان انجام مي گرفته است. همچنين در مواقع قحطي و گرسنگي، زنان را مي كشتند و گوشت آنها را مي خوردند.2
مجامع مسيحي ايتاليا و اسپانيا، پس از مناظرات زياد معتقد شدند كه در ميان زنان جهان فقط حضرت مريم عليهاالسلام انسان بوده و داراي روح جاويد است؛ بقيّه زنان داراي صفت انساني نبوده، علاوه بر آنكه روح جاويد ندارند، برزخ بين انسان و حيوان محسوب مي گردند.3
در آفريقا اهميّت زن و دختر از يك تخم مرغ كمتر بود. چه آنكه اگر سبد تخم مرغ از دست دختر يا زن آفريقايي مي افتاد و تخم مرغ هاي آن مي شكست،

قرآن مجيد در مورد چگونگي حضور زن در اجتماع مي فرمايد:
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ ِلأَزْواجِكَ وَ بَناتِكَ وَ نِساءِ الْمُؤمِنينَ يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْني أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤذَيْنَ وَ كانَ اللّهُ غَفُورًا رَحيمًا. (احزاب: 59)
اي پيامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: جلباب ها ]= روسري هاي بلند] خود را بر خويش فرو افكنند. اين كار براي اين كه شناخته شوند و آزار نبينند، نزديك تر است (و اگر تا كنون خطا و كوتاهي از آن ها سر زده است، توبه كنند). خداوند آمرزنده و مهربان است.
مرحوم علي بن ابراهيم قمي در شأن نزول اين آيه مي نويسد:
آن روزها زنان مسلمان به مسجد مي رفتند. (به مسجد رفتن زن از نشانه هاي حضور زنان در جامعه است كه هر روز دست كم 3 يا 5 نوبت، مسير منزل تا مسجد را طي كنند و با افراد مختلفي برخورد مي كنند.) در اين ميان، بعضي از جوانان هرزه، آنان را اذيت مي كردند. در اين هنگام، اين آيه شريفه نازل شد و به آن ها دستور داد حجاب داشته باشند تا مورد آزار و اذيت جوانان هرزه قرار نگيرند و در جامعه شناخته شوند.1
تعبير «ان يعرفن» (تا آن زنان شناخته شوند)، تأييدي بر حضور زنان مسلمان در اجتماع بوده و به آنان مي گويد: به گونه اي در جامعه حاضر شويد كه هركس شما را مي بيند، بشناسد كه مسلمان هستي. بدين ترتيب، حرمت شما حفظ مي شود و عفت عمومي جامعه اسلامي در امان مي ماند. به طور كلي، حجاب، مصونيت و سدّي آهنين در برابر آزار و اذيّت مزاحمان است.
بيعت زنان با رسول گرامي صلي الله عليه و آله بيانگر حضور فعال زن در جامعه اسلامي به شمار مي رود و خداي متعال به پيامبرش دستور داد تا با زنان نيز بيعت كند. به همين دليل، قرآن مي فرمايد:
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤمِناتُ يُبايِعْنَكَ عَلي أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللّهِ شَيْئًا وَ لا يَسْرِقْنَ وَ لا يَزْنينَ وَ لا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لا يَأْتينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرينَهُ بَيْنَ أَيْديهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لا يَعْصينَكَ في مَعْرُوفٍ فَبايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ. (ممتحنه: 12)

در جامعه امروزی یکی از مسائلی که بسیار در اذهان نقش بسته و زنان به عنوان ایرادی بر سخن امام

علی علیه السلام در نهج البلاغه وارد می کنند این است که می گویند امام مردان را از مشورت با زنان باز داشته و به آنها توصیه کرده که از این کار خودداری کنند، لذا در این مجال بر آن آمدیم که این شبهه را از اذهان پاک کنیم ولی قبل از این‏كه به این بحث بپردازیم، لازم‏است نكاتى چند دراین‏باره ذكركنیم تا فردى كه امروز نهج‏البلاغه را مى‏خواند، در حال و هواى آن روزگار قرار گیرد و نسبت به فضاى آن زمان بیگانه نباشد زیرا عدمِ آگاهى به عصرى كه آن سخنان، در آن بیان شده، انسان را به كج‏فهمى و عدم درك صحیح مى‏رساند و گمان و بدفهمى خود را به گردن اسلام و مربّیان معصوم علیهم‏السلام آن مى‏اندازد.

1ـ نهج‏البلاغه كتابى نیست كه در عصر امام على علیه‏السلام تدوین شده باشد، بلكه گلچینى از سخنان آن حضرت است كه بعدا توسط ادیب، فقیه و شاعر بزرگ، ابوالحسن محمد بن حسین معروف به «سید رضى» ـ رضوان‏اللّه‏ علیه ـ از كتب و نوشته‏هاى گوناگون گردآورى شد كه با پنج پشت به امام موسى بن جعفر علیهماالسلام مى‏رسد و از امام هفتم تا امیرالمۆمنین علیهم‏السلام چهار نسل فاصله وجود دارد. شاید اگر همه بیانات آن حضرت، با یادآورى واقعه‏ها و زمینه‏ى گفتار امام علیه‏السلام تدوین مى‏گردید، برداشت ما از نهج‏البلاغه بهتر و عالى‏تر از امروز مى‏بود. وقتى به اصطلاح «شأن نزول» بیانات آن حضرت روشن نباشد، فهم و درك صحیح مانسبت به آن دچار نقصان مى‏شود.

راجع به اینکه آیا موافقت پدر شرط است یا نه میان فقها اختلاف است و شاید اکثریت

فقها خصوصاً فقهای متأخر موافقت پدر را شرط نمی دانند ولی عده ای هم آن را شرط می دانند. قانون مدنی ما از دسته ی دوم که فتوای آنها مطابق احتیاط است- پیروی کرده است.

ازدواج در شرع اسلام بر دو قسم است:

1- ازدواج دایم:

و آن ازدواجی است که به محض اجرای عقد رشته همسری برای همیشه برقرار گردید فقط به وسیله طلاق گسیخته می شود و در این ازدواج علاوه بر مهر؛ مرد باید مخارج زندگی زن را مناسب حال و شخصیت او بدهد و لااقل هر چهار شب، یک شب با او همبستر شود زن نمی تواند تقاضای شوهرش را در این باره رد نماید.

2- ازدواج موقت

این ازدواج رابطه ی همسری را برای مدتی محدود و معین به وجود می آورد و همین که مدت سپری شد یا مرد مدت را بخشید؛ بدون طلاق رشته ی همسری گسیخته می گردد.

در رساله ی حقوقی امام سجاد(علیه السلام) درباره حق فرزند، آمده است:

او از تو و در زندگی دنیا و خیر و شر آن، وابسته به توست و تو در سرپرستی او، مسئول حسن تربیت و راهنمایی او بر خدای عز و جل و کمک بر طاعت و فرمان بری خدا هستی. پس در مورد او چنان عمل کن که خود را در مقابل نیکی به او، ماجور و در مقابل بدی به او، معذب و معاقب بدانی.

مسلما مخاطب این عبارات هم زنان هستند و هم مردان. اما قطعا مسئولیت و وظیفه مادر از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردار است. مسئولیت مادری و تربیت شایسته یک انسان، می تواند در تعیین سرنوشت یک نسل تاثیرگذار باشد. رشد و تربیت یک انسان، از شان و ارزش بالایی برخوردار است و اهمیت این امر به حدی است که همین مساله به تنهایی می تواند موجبات عاقبت به خیر شدن و بهشتی شدن یک زن را فراهم کند. شاید به همین خاطر است که دین اسلام و مبانی اعتقادی ما نسبت به این موضوع، نکات متعدد و مختلفی را بیان کرده است. اما برای همه ما ضروری است که به عنوان افرادی مسلمان، به این مسئله فکر کنیم که به راستی مبانی دین را به طور یقینی و قلبی پذیرفته ایم یا اینکه دین را صرفا به عنوان حاشیه ای در زندگی مان می بینیم...

زناني كه فشار قبر ندارند

پيامبر گرامي اسلام(ص) در سخناني سه دسته از زنان را از فشار قبر استثنا كرده و فرمودند: سه گروه از زنان عذاب قبر ندارند و در قيامت هم با حضرت فاطمه(س) محشور مي شوند:

1-زني كه با فقر و تنگدستي شوهر خود بسازد

2-زني كه با بد اخلاقي شوهر، صبر و بردباري خود را از دست ندهد.

3-زني كه مهريه خود را به شوهر ببخشد.(المواعظ العدديه ص 57)

در روايت ديگر از پيامبر اسلام(ص) روايت شده كه فرمود: سه طايفه از زن ها هستند كه عذاب قبر از آنها برداشته شود و با حضرت فاطمه دختر حضرت محمد(ص) محشور مي شوند؛ زني كه بر غيرت شوهرش صبر كند، زني كه با شوهر بداخلاق بسازد و زني كه مهريه اش را ببخشد.

 (ديلمي، حسن بن ابي الحسن، ارشاد القلوب (ترجمه رضايي)، ج 1، ص 314، انتشارات اسلاميه، تهران، 1377 ش)

پیامبر اعظم صلی الله علیه و اله:

دختران ، دلسوز ، مددكار و بابركت ‏اند . هر كس يك دختر داشته باشد ، خداوند ، او را پوششى از دوزخ قرار مى‏ دهد و هر كس دو دختر داشته باشد ، به خاطر آن وارد بهشت مى‏ شود و هر كس سه دختر يا مانند آن خواهر داشته باشد ، جهاد و صدقه از او برداشته مى ‏شود .

كنز العمّال ، ح 45399

خلقت انسان ها و جريان زندگي آنها اين گونه اقتضا مي کند که زن و مرد هر کدام يکي از ستون هاي بناي زندگي باشند. در غير اين صورت ادامه نسل بشر و حفظ حيات او به خطر مي افتاد. بي شک تصور جهان بدون وجود مردان و يا در نبود زنان غير ممکن است. پس تا اينجا نمي توان گفت کدام يک از اين دو گروه تاثير بيشتري دارند و تا زماني که مسئله بقاي نسل آدمي وجود دارد اين همراهي به صورت پاياپاي ادامه خواهد داشت.

در سده هاي اخير و با ورود زنان به فعاليت هاي اجتماعي بحث هاي جديدي شکل گرفته اند که مي توان گفت تا قبل از آن يا اصلا مطرح نبوده و يا شدت و اهميت کنوني را نداشته است. زنان خواستار حقوق اجتماعي و جايگاه ها و مقام هاي بالاتري در عرصه رقابت با مردان هستند و با هدف احياي حقوق از دست رفته و يا کسب جايگاه مناسب و از اين قبيل اهداف، اقدام به فعاليت ها و ايجاد کميته ها، نشست ها، تشکيلات و حتي جريان هاي فکري همچون فمينيست کرده اند.

آنچه در اين بحث مطرح خواهد شد بررسي ديدگاه بعضي از مسلمانان نسبت به زنان است. با يک نگاه اجمالي به اين ديدگاه ها مي توان نگرش هاي متفاوتي را که درباره زنان وجود دارد به دو دسته تقسيم کنيم. دسته اول افرادي هستند که تنها با ظاهر دين سر و کار داشته و آنچه را به صورت مستقيم از آيات و روايات به دست مي آيد سرلوحه افکار و اعتقادات خود قرار مي دهند. دسته دوم با انعطاف بيشتر و برداشت هاي عميق تر ولي در عين حال غربي تر به اين مسئله مي پردازند. مسلما اختلافاتي که بين مردان و زنان وجود دارد در دسته اول بيشتر مطرح خواهد شد.

چرا زن‌هاي انگليسي مسلمان مي‌شوند؟
چند سال پيش مقاله‌اي انگليسي منتشر شد با اين عنوان كه «چرا زن‌هاي انگليسي مسلمان مي‌شوند؟» پژوهشگر اين مقاله نوشته بود كه من يك زن جوان انگليسي و اهل تمام سرگرمي‌هاي امروزي جوانان انگليسي هستم. در ضمن به كارهاي پژوهشي هم مبادرت مي‌كنم. مدتي بود كه دغدغه‌اي ذهنم را مشغول كرده بود و آن اعتبار و حيثيت زن در جامعه بود. به همين خاطر راجع به وضعيت زنان در اديان مختلف مطالعه كردم. به مطالعه‌ اسلام كه رسيدم، به عنوان يك دين شهواني از آن نفرت داشتم، اما وقتي خوب مطالعه كردم، متوجه شدم آنچه در اسلام وجود دارد، با شنيده‌هاي من تفاوت بسياري دارد. جذابيت‌هاي اسلام مرا غرق در خودش كرد؛ تا جايي كه احساس كردم زن در اسلام از يك حريم، حفاظ و حيثيت والايي برخوردار است و اين مسئله دغدغه‌هاي ذهني مرا برطرف كرد. نويسنده‌ اين مقاله در ادامه نوشته بود: همين مسئله دليل اصلي گرايش زنان انگليسي به اسلام است.
امروزه با تمام تبليغاتي كه عليه جايگاه زنان مسلمان در تمام رسانه‌هاي تبليغاتي غرب صورت مي‌گيرد، آماري تكان‌دهنده از شكست اين تلاش‌ها حكايت دارد. در واقع زنان حدود 70 درصد از تازه‌مسلمان‌هاي اروپايي و آمريكايي هستند. بنابراين خود غربي‌ها به عمق انديشه‌ اسلامي و تأثيرگذاري بر جوامع خودشان پي‌برده‌اند و از اين ناحيه احساس خطر مي‌كنند. تداوم اين روند، جامعه‌ آنان را از لحاظ هويتي با چالشي جدي روبه‌رو خواهد كرد. از اين رو تلاش مي‌كنند به مراكز توليدكننده‌ انديشه‌ اسلامي ضربه بزنند تا همچنان تمدن خود را بدون مشكل به پيش ببرند.

خداوند داراي دو دسته صفات جلالي و جمالي است كه اين دو دسته صفات را در انسان به وديعت گذاشت تا به عنوان خليفه الهي بتواند بر ماسوي الله پروردگاري و ربوبيت كند. (بقره، آيات 30 تا 33) بنابراين، انسان داراي همه كمالاتي است كه خداوند از آنها به عنوان اسماي حسناي الهي در قرآن ياد كرده است. (اعراف، آيه 108؛ اسراء آيه110؛ طه آيه8؛ حشر، آيه24)
تفاوتهاي جنسيتي و ظرفيت بخشي به انسان
اما هريك از مرد و زن كه زوج انسان را تشكيل مي دهند، با همه اشتراكات، تفاوت هايي نيز دارند كه از آنها به تفاوتهاي جنسيتي ياد مي شود. اين تفاوت ها هرگز به معناي نقص نيست، بلكه به معناي ظرفيت بخشي به انسان است تا زن و مرد در كنار هم به كمال برسند. از اين روست كه هرگز مرد و زن بي جفت شدن و زوجيت يابي به كمال مطلق نمي رسند و در حقيقت نوعي نقص در هر مرد و زني كه مسير كمالي را بي زوج پيموده به چشم مي آيد. اين نقص همانند نقصي است كه هر انساني بخواهد با ايمان و عمل شخصي به كمال برسد و راه كمال را از ايمان و عمل اجتماعي جدا كند و مسئوليت اجتماعي خود را در قبال ديگران به انجام نرساند و آنان را به ايمان و عمل صالح دعوت نكند و توصيه و سفارش ننمايد؛ چرا كه چنين انساني از نظر قرآن انسان زيانكاري است كه هرگز به مقصد نمي رسد. (سوره عصر)
خداوند همه موجودات هستي را جفت و زوج آفريده است. (ذاريات، آيه49، نجم، آيه45؛ قيامت، آيه39 ، زخرف، آيه12، يس آيه 36)
از جمله اين آفريده هاي الهي انسان است كه او را نيز زوج و جفت آفريده است. هر مرد و زني كمال را در كنار هم درك و دريافت خواهندكرد و هرگز به تنهايي به كمال مطلق نخواهند رسيد. آرامش، آسايش، مودت، محبت و رحمت زماني نصيب انسان مي شود كه زوج و جفت در كنار هم باشند و زن و مرد يكديگر را كامل كنند و نواقص يكديگر را برطرف نمايند. (روم، آيه 21)
مرد هرچند كه همه كمالات الهي را به عنوان صفت و اسم در اختيار دارد ولي فعليت آن نيازمند بهره مندي از كمالات زن است؛ همچنين زن اگرچه همه كمالات الهي را داراست ولي او نيز نيازمند مرد است تا او را در اظهار اين كمالات ياري رساند.
خداوند تفاوتي را كه ميان مرد و زن ايجاد كرده است ارتباط تنگاتنگي با جمال و جلال الهي دارد. مرد نمادي از جلال و عظمت الهي و زن، نماد جمال الهي است ، جمع ميان جلال و جمال است كه كمال را شكل و معنا مي بخشد.
زن، جلوه جمال الهي
زن در همه دوران زندگي اش، نمادهايي از لطافت و زيبايي است. در دختري نماد پاكي و عصمت و احساس و عواطف است و در دوراني كه در نقش مادر ظاهر مي شود نماد مهر و عشق و محبت است و زماني كه كودك را در آغوش مي گيرد و مادري را تجربه مي كند نماد و اوج جلوه فداكاري و ايثار است. همه زيبايي ها را مي توان در زن يافت؛ از زيبايي ظاهري تا زيبايي باطني در زن به اوج خود رسيده است. زن در صورت و سيرت جلوه جمال الهي است و هرچه زن به كمال نزديك تر باشد اين زيبايي و جمال الهي در او نمايان تر است؛ چنان كه فاطمه زهرا(س) در تماميت كمال جمال الهي است و زيبايي اش بهشت را معنا و روشنايي خاص مي بخشد به گونه اي كه همه هستي شگفت زده مي شود.