يکي از موضوعات مهمي که در حوزه تربيت فرزند مطرح مي شود، اين است که از چه زماني مي توانيم از بچه ها توقع انجام کاري را داشته باشيم. به عبارت ديگر چه زماني مي توانيم مسئوليت انجام کاري را به عهده فرزندانمان بگذاريم و توقع انجام آن را داشته باشيم. طرح اين مسئله به ويژه دردوره اي که والدين بيش از حد به برآوردن نيازهاي کودک مي پردازند و انجام کار توسط آن ها را تا جاي ممکن به تعويق مي اندازند، بسيار ضروري به نظر مي رسد. زيرا اگر کودک طي سال هاي رشد و تکامل خود هرگز درنيابد که در چارچوب خانواده وظايف و مسئوليت هايي برعهده دارد، بديهي است که در دوران بزرگسالي از زير بار وظايف و مسئوليت هاي خود شانه خالي کند. در اين باره پاي صحبت هاي دکتر مهري شيرازي فوق تخصص روان پزشکي اطفال و عضو هيئت علمي دانشگاه علوم بهزيستي و توان بخشي نشستيم.
وي با اشاره به اين که زماني که کودک قدرت ذهني و توان بدني کافي براي انجام کاري را دارد، مي توان از او خواست وظيفه اي را به عهده بگيرد، به خراسان مي گويد: پدر و مادر به خوبي متوجه مي شوند که کودک از چه زماني قدرت بدني و توان ذهني انجام کاري را دارد و نمي توان سن مشخصي را براي همه کودکان اعلام کرد. مهم اين است که اين فرصت را به موقع به کودک بدهيم و بگذاريم که اشتباه کند يا کاري را ناقص انجام دهد اما تلاشش را بکند. هر زمان والدين دريافتند کودک مي تواند بخشي از کارهاي شخصي اش را انجام دهد، بايد به او اعتماد و او را تشويق کنند که کارهايي را انجام دهد و خطاهايش را بپذيرند تا مهارت کافي پيدا کند. البته در هر مرحله بايد بر انجام کار، توانايي و مهارت کودک تاکيد کنيم و از او بخواهيم آن کار را ادامه دهد.همچنين بايد کودک را در انجام کارهاي مشترک خانه سهيم کنيم.مثلا از او بخواهيم لباس هاي کثيفش را جدا کند و در سبد مخصوص بگذارد. اگر به موقع به او مسئوليت ندهيم، عادت به انجام کار نمي کند و مي پندارد که وظيفه اي در خانه ندارد و وظيفه پدر و مادر است که کارهايش را انجام دهند.
دکتر شيرازي با بيان اين که احترام گذاشتن به حقوق ديگران از کودکي در خانواده آموزش داده مي شود، تصريح مي کند: يکي از بهترين روش هاي آموزش اين اصل، سهيم کردن کودک در انجام کارهاي خانه است. به عنوان مثال اگر کودک اتاق خودش را مرتب نکند اما در کارهاي منزل مشارکت داشته باشد، احترام به حقوق ديگران را ياد گرفته است زيرا اتاق او، حريم شخصي اش است اما مشارکت در کارهاي خانه، احترامي است که به حقوق ديگران مي گذارد و وظيفه اي است که بايد به عنوان يک عضو براي ديگران انجام دهد. بنابراين کودک که تا پيش از اين صرفا دريافت کننده خدمات بوده است بايد بتواند طي مراحل رشد و تکامل به اندازه توان بدني و ذهني خود خدماتي ارائه کند. در غير اين صورت فرد مسئوليت پذير بار نمي آيد و در بزرگ سالي هم توقع دارد ديگران مسئوليت ها ووظايفش را به دوش بگيرند.
کودک بايد بداند کارهاي زيادي روزانه در خانه انجام مي شود و هر کس مسئول انجام کاري است و او هم به عنوان يکي از اعضا بايد خدماتي را ارائه کند. يکي از بهترين روش ها براي شناخت کودک از اين مفهوم اين است که فهرست کارهايي را که روزانه در منزل انجام مي شود بنويسيم و براي او بخوانيم. اين که چه کساني اين کارها را انجام مي دهند و چه کساني از آن خدمات استفاده مي کنند. اين کار باعث مي شود که کودک کاملا دريابد خدماتي که دريافت مي کند بدون تلاش و کوشش و وقت و هزينه فراهم نشده است و او هم بايد در اين ميان نقشي داشته باشد.
اين عضو هيئت علمي دانشگاه تهران ادامه مي دهد: براي آموزش کليه مسائل تربيتي در گام اول بايد ارتباط خوبي با کودک داشته باشيم تا بتوانيم نکات آموزشي را به او منتقل کنيم. بهتر است وقت کافي براي فعاليت هاي لذت بخش و تفريح و بازي با کودک بگذاريم و ارتباط خوبي با کودک برقرار کنيم. کارهاي خوب و توانمندي هاي او را تحسين و بعد قوانين و مقرراتي را تعيين کنيم. از ديگر توصيه ها مي توان به استقبال از تقليد کردن کارها توسط کودک، کنار گذاشتن حساسيت هاي نابجا و پذيرفتن خطاهاي کودک، صبور بودن در قبال کارهاي انجام شده توسط کودک، پرهيز از عجله و جلوگيري از مضطرب شدن کودک اشاره کرد.وي اظهار مي کند: براي اين که والد خوبي باشيم بايد ويژگي هاي مثبت کودک را پرورش دهيم، برايش وقت بگذاريم، شنونده خوبي براي حرف هاي کودک باشيم و شأن و اعتبار خود را حفظ کنيم.
* بهترين راه براي بار آوردن کودکان مسئوليت پذير اين است که خودتان الگوي خوبي براي وي باشيد. اگر از او مي خواهيد وسايلش را سر جايش بگذارد، لباس هايش را مرتب کند و اسباب بازي هايش را جمع کند، خودتان در منزل اين کارها را انجام دهيد و وسايلتان را دور و بر خانه پرت نکنيد. * دقيقا بگوييد از او چه کاري مي خواهيد و برايش توضيح دهيد. به عنوان مثال بگوييد الان وقت ناهار است بايد بشقاب ها را روي سفره بچينيم و به او نشان دهيد چگونه اين کار را انجام دهد. * اولويت ها را مشخص کنيد. وقتي تقاضا مي کند او را به پارک ببريد بگوييد حتما مي رويم چون هوا خوب است اما اول بايد کارهاي منزل را انجام دهم. به او بگوييد که شما هم تفريح را دوست داريد اما بايد کارها را هم انجام دهيد بنابراين متوجه مي شود که شما قصد نداريد سر او را گرم کنيد بلکه کارها را اولويت بندي کرده ايد. * به جاي جملات منفي از جملات مثبت استفاده کنيد. به جاي «اگر اين کارو نکني...» بگوييد «اگر مي خواهي بازي کني اول بايد لباس هاي ميهماني را درآوري»، اگر چند بار اين جملات را تکرار کنيد، انجام اين کارها برايش به شکل يک عادت درمي آيد و نيازي نيست مرتب به او يادآوري کنيد. * به تلاشش توجه کنيد نه مقدار کاري که انجام داده است. اگر اتاقش را کامل مرتب نکرده يا اسباب بازي هايش را خوب نچيده است، خودتان بقيه کار را انجام دهيد. اگر او را سرزنش کنيد تصور مي کند نمي تواند شما را راضي کند بنابراين دست از تلاش برمي دارد. يادتان باشد هر قدر بيشتر کارهايش را انجام دهد، بر آن مسلط تر خواهد شد. * از جملات تشويق آميز استفاده کنيد. به عنوان مثال بگوييد «ديدم که سعي کردي تمام غذايت را بخوري و بشقابت را در ظرفشويي بگذاري. اما بايد اين کار را آهسته انجام دهي چون ممکن است بشقاب بشکند». * تحملتان را بالا ببريد. شلوغ کاري و شيطنت بخشي از دنياي بچه هاست حتي موقع انجام کار بنابراين از کوره در نرويد و حتي اگر بچه ها شلوغ کاري کردند بگوييد قرارمان اين نبوده اما اين شلوغ کاري براي يک دفعه قابل تحمل است و براي بار دوم تنبيه خواهد داشت.
* با همسرتان هماهنگ باشيد. اگر تصميمي گرفتيد و از فرزندتان خواستيد انجامش بدهد، قاطعيت به خرج دهيد. با همسرتان هماهنگ باشيد و درباره قوانين خانه و انتظاراتتان از کودک به صورت شفاف و واضح با او صحبت کنيد.
* تأکيد کنيد که در قبال انجام کارهايش پاداشي دريافت نمي کند. کودک بايد بداند مانند ديگر اعضاي خانواده وظايفي دارد که بايد انجام بدهد، بدون اين که انتظار پاداشي داشته باشد. کارهاي خانه يک کار گروهي است که همه در آن شريک هستند و او هم بايد بخشي از آن را بر عهده بگيرد. در ابتدا کودک را براي انجام ندادن کارهاي محوله تنبيه نکنيد بلکه با او وارد مذاکره شويد و بپرسيد به کدام کارها علاقه دارد و چرا کاري را که از او خواسته شده، انجام نداده است و براي جبران بايد چه کار کند.