تربيت و پرورش کودکان يکي از مهم ترين وظايف والدين است. تربيت کودک ابعاد بسيار پيچيده و گسترده اي دارد و از هنگام تولد و حتي قبل از آن آغاز مي شود. پدر ومادر به عنوان اصلي ترين الگوي کودک مسئوليت اصلي انتقال فضايل اخلاقي و الگوهاي تربيتي به وي را دارند و بديهي است همزمان فرصت اصلاح رفتارها و عادت هاي نادرست خود را باز مي يابند. کارشناسان تربيتي نيز تاکيد مي کنند که والدين در فرآيند تربيت کودک، خود نيز به تجديدنظر در باورها، عقايد، رفتارها و ارزش ها مي پردازند و قادرند هوشمندانه همراه با درک دنياي کودکانه، جرات پرسشگري را به آنان بدهند.ناگفته پيداست که صحبت درباره اصول اخلاقي به مراتب آسان تر از عمل کردن به آن است، والدين روزانه در برابر نگاه پرسشگرانه و کنجکاو کودکان درباره زير پا گذاشتن اصول اخلاقي، ناديده گرفتن يک رفتار، دروغگويي پاي تلفن، دشنام دادن و... قرار مي گيرند و کودکان که نظاره گر اين رفتارها هستند، به خوبي فاصله حرف و عمل را درمي يابند.در اين مطلب قصد داريم با بياني ساده، اخلاق را در چهار محور «رفتار اخلاقي»، «گرايش اخلاقي»، «قضاوت اخلاقي» و «بازداري اخلاقي» براي والدين تشريح و زمان درک و شکل گيري اين رفتارها را در کودک از زبان يکي از کارشناسان مسايل کودک بازگو کنيم.
«رفتار اخلاقي» به معناي انجام کار خوب و «گرايش اخلاقي» علاقه به انجام کار خوب تعريف مي شود. طبق مطالعات، کودکان قادرند از ۴ يا ۵ ماهگي رفتار اخلاقي يا به عبارت ديگر کار خوب را تشخيص دهند، سن تمايل به گرايش اخلاقي در کودک بين ۳ تا ۵ سالگي است، حامد سيامکي خبوشان کارشناس ارشد روان شناسي و عضو سازمان نظام مشاوره و روان شناسي کشور با بيان اين مقدمه به خراسان مي گويد: کودک در زندگي روزمره باتبعيت ازوالدين که اصلي ترين الگوي وي هستند، تمام کارهاي اخلاقي يا غيراخلاقي آن ها را کپي برداري مي کند. او در سنين پايين رفتار والدين را معيار خود قرار مي دهد و هر عملي از آن ها سر بزند چه اخلاقي و چه غيراخلاقي تکرار مي کند.
والدين در گرايش اخلاقي کودک نقش مهمي به عهده دارند زيرا نه فقط با الگويي که در اختيار کودک قرار مي دهند بلکه با پاسخ دهي مناسب به کارهاي خوب کودک يعني تشويق و نهي کودک از تکرار رفتارهاي بد يعني تنبيه، مي توانند گرايش اخلاقي کودک را به نحو صحيحي جهت دهند. در واقع والدين با تشويق و تنبيه هاي نابجا ممکن است نتوانند انگيزه کافي براي انجام کارهاي خوب در کودک ايجاد کنند. از سوي ديگر، قرار دادن پاداش هاي مالي و تنبيه هاي غير ضروري در طول زمان به کودک ياد مي دهد که براي فرار از تنبيه يا دريافت پاداش هر رفتار درست يا نادرستي را موجه بداند. نکته اين جاست که رفتار و گرايش اخلاقي و تمرين آن در کلاس درسي تحت عنوان «خانواده» با حضور پدر و مادر به عنوان معلمان هميشگي کودک، روزانه در جريان است و درست به همين دليل است که کودکان به سرعت فاصله بين حرف و عمل را درمي يابند.
سيامکي در اين باره چنين توضيح مي دهد: «قضاوت اخلاقي» به آگاهي فرد نسبت به کار خوب و بد گفته مي شود که لزوما به رفتار اخلاقي نمي انجامد. مثل فردي که مي داند دروغ بد است اما دروغ مي گويد. کودک در سن ۴ تا۶ سالگي قدرت قضاوت اخلاقي پيدا مي کند و اگر در معرض رفتار اخلاقي و الگوهاي مناسبي قرار داشته باشد قضاوت اخلاقي صحيحي خواهد داشت. شايد ندانيد که کودکان روزانه در مقابل رفتارهاي اخلاقي و غيراخلاقي والدين به قضاوت مي نشينند و درس اخلاق را از رفتار والدين مي آموزند نه از گفتار آنان.
علاقه به انجام ندادن کار بد يا غير اخلاقي به عنوان قوي ترين و مهم ترين اصل اخلاقي تحت عنوان «بازداري اخلاقي» مطرح مي شود.يادگيري اين اصل از حدود ۱۰ يا ۱۱ سالگي در فرد شکل مي گيرد و زماني به اوج مي رسد که فرد حتي باوجود قرار گرفتن در موقعيت گناه يا عمل غيراخلاقي اين کار را نمي کند. اين «صبر» که ناشي از بازداري اخلاقي است اجر و پاداش بزرگي دارد که خداوند در قرآن وعده آن را به صابران داده است.
بازداري اخلاقي بالاترين مرحله عمل به اخلاق است که فقط يک انسان صابر، مومن و با اخلاق قادر به انجام آن است.
کودکان ، اخلاق