سيره پيامبر(ص) ائمه (ع) و حضرت زهرا(س) الگوست و مي توان عمل و رفتار آن بزرگواران را مبناي عمل قرار داد و بدان استناد کرد. با وجود اين اهميت متاسفانه با سيره معصومان (ع) سطحي برخورد شده است به گونه اي که وجه الگو بودن آنان ، به نحو منطقي و نظام مند تبيين نشده و منطق سيره مورد اجتهاد قرار نگرفته است. حجت الاسلام و المسلمين احمد مبلغي مسئول پژوهشکده تقريب مذاهب اسلامي در گفت وگو با خراسان با نگاهي انتقادي به رويکرد امروز به سيره اهل بيت (ع) ، بايسته هايي را که بايد در الگوگيري از آنان مورد توجه قرار داد ، باز گفته و چارچوبي از سيره حضرت زهرا(س) ارائه کرده است.حجت الاسلام احمد مبلغي در ابتداي اين گفت وگو با تاکيد بر اين که درک سيره معصومين(ع) و انطباق آن بر زندگي در شرايط فعلي، به روش و شيوه دقيقي نيازمند است که بر اساس آن بتوان به عمق رفتار معصومين(ع) و به حقانيت آن پي برد، مي گويد: آن چه درباره سيره معصومان از جمله حضرت فاطمه(س) اهميت دارد، فاصله زماني طولاني زندگي آن حضرات با عصر ماست، به ويژه اين که شرايط حاکم بر زندگي ما با فضاي حاکم بر زندگي آن بزرگواران تفاوت هاي بسياري دارد. به همين دليل درک واقعي سيره معصومان(ع) دشوار و نيازمند روش و منهجي دقيق، متقن و بدون نقض و کاستي است زيرا شيوه انتخابي در مواجهه با سيره معصومان (ع) نقش بسيار تاثيرگذار و سرنوشت سازي در ارائه يک مدل از زندگي آن حضرات براي امروز ما و استنباط از سيره آن ها دارد.
وي با بيان اين که سيره معصومين(ع) از جمله حضرت زهرا(س) يک رفتار ساده و ظاهري نيست که بتوان به راحتي و بدون داشتن روش دقيق و حساب شده به سراغ آن رفت، مي افزايد: از سويي رفتار معصومان(ع) به دليل پيچيدگي شرايط و اوضاع زمان زندگي آن ها، چند لايه و پيچيده و عميق است؛ زيرا آن حضرات مي کوشيدند بيشترين استفاده را از شرايط عصر خود ببرند.از سوي ديگر سيره معصومان(ع) بر اساس شريعت اسلام است، در نتيجه رفتار آن ها منعکس کننده بسياري از اصول شرع مقدس اسلام است؛ اين حساسيت ها مي طلبد که ما بدون دست مايه علمي لازم به سراغ سيره آن ها نرويم زيرا ممکن است آن چه ما به دست مي آوريم با واقعيت تفاوت بسيار داشته باشد.مبلغي ادامه مي دهد: با توجه به اصل ياد شده يعني ضرورت داشتن يک روش علمي منقح و حساب شده براي استنباط از سيره معصومان(ع)، به نظر مي رسد که در زمينه بهره بردن از سيره حضرت زهرا(س) ما عموما از روش عالمانه و دقيق و علمي برخوردار نبوده ايم. چون بسيار شتاب زده و با اعتماد به نگاه هاي سطحي به سراغ سيره آن حضرت رفته ايم و به يکي دو بعد از اين سيره غني کوثر اکتفا کرده و همان ابعاد را بارها و بارها تکرار کرده ايم بدون اين که توجه داشته باشيم که حضرت فاطمه(س) در يک مقطع حساس تاريخي زندگي مي کردند که ابعاد اجتماعي رفتار ايشان، از ابعاد فردي و انزوا گرايانه آن بسيار بيشتر بوده است. اصولا ايشان در رفتارشان ابعاد انزواگرايانه نداشته اند از طرفي ابعاد تاريخي- اجتماعي رفتار ايشان خيلي بيشتر از ابعاد اجتماعي دوره مربوط به خود حضرت بوده است. در حالي که گاه تصور مي شود آن حضرت در آن شرايط خاص رفتار خاصي را انجام داده اند اما واقعيت اين است که حضرت با نگاه نسبت به آينده و با يک مصلحت سنجي معطوف به آينده و البته ناظر به زمان خويش رفتاري را شکل داده اند و زمينه را براي حرکت اهل بيت(ع) و تداوم اسلام فراهم کرده اند.
وي با اشاره به اين که سيره حضرت فاطمه(س) از ابعاد گوناگون قابل بررسي است، تصريح مي کند: اگر متوجه باشيم که سيره فاطمه زهرا(س) داراي چنين ويژگي هايي است يعني هم ابعاد اعتقادي و هم مصالح اسلام در آن ملحوظ است و از طرفي پيچيدگي هاي زمانه حوادث سخت تر آينده و خطرات بالقوه و بالفعلي که اصل اسلام را تهديد مي کرده است، مورد توجه حضرت(س) بوده است آن وقت به خودمان اجازه نمي دهيم ساده انگارانه با اين سيره برخورد کنيم.
به عنوان نمونه هماهنگي حضرت فاطمه(س) با امام علي(ع) و برنگزيدن راهي مغاير با انديشه و راه حضرت علي(ع) و انتخاب مسيري هم جهت با اميرالمومنين(ع) از ايشان شخصيتي چندبعدي و چند لايه ساخته است که اگر اين ابعاد مورد توجه ما قرار گيرد که در سيره حضرت فاطمه(س) متجلي بوده است، بايد انصاف داد که نگاه هاي ساده، زودگذر، شتاب زده و اغلب حساب ناشده نسبت به سيره ايشان، راه و روشي نيست که بتواند آن سيره عظيم، پربار و غني و پرمحتواي ايشان را به ما بشناساند.مبلغي ادامه مي دهد: اگر کسي با چنين نگاهي سيره حضرت فاطمه(س) را يک سيره ساده بينگارد و رفتار آن حضرت را بر اساس عصمتي که معصوم(ع) دارد، تحليل نکند به بيراهه رفته است زيرا اين نوع نگاه با مبناي کلامي ما سازگار نيست.
ما معتقديم معصومان(ع) کامل ترين سيره را با بيشترين کارکرد براي ما بر جاي گذاشته اند.رئيس مرکز تحقيقات اسلامي مجلس شوراي اسلامي مي افزايد: حقيقت آن است که حضرت فاطمه زهرا(س) يک راه در تاريخ گشوده است که از ابعاد اعتقادي، رعايت مصالح جهان اسلام، هم جهت بودن با اميرالمومنين(ع) و اهل بيت(ع)، نگاه به آينده و... قابل مطالعه و بررسي و الگوبرداري است. لذا لازم است قبل از اين که سراغ سيره معصومان(ع) به خصوص سيره حضرت فاطمه(س)برويم، يک بررسي علمي دقيقي در زمينه شناسايي و بررسي سيره حضرت زهرا(س) انجام دهيم تا شيوه و روش شناسايي سيره آن حضرت و ديگر معصومين(ع) به دست آيد. به عنوان مثال ما هنوز نمي دانيم چه رابطه تکميل کننده اي بين رفتار حضرت فاطمه(س) و حضرت علي(ع) و ائمه بعدي ما بوده است، در اين رفتار تکميل کننده حضرت علي(ع) چه رفتار و سيره اي داشتند و جايگاه سيره حضرت فاطمه(س) در کجاست و اصولا اين دو سيره چطور همديگر را کامل مي کنند. اين يک روش است که بايد به دست آيد يا اين که چه بخشي از سخنان حضرت فاطمه زهرا(س) با نگاه به آينده گفته شده است.اگر اين عناصر و حلقه هاي مفقوده کشف شود آن گاه ما براساس آن شيوه روشمند مي توانيم به تحليل واقعي زندگي حضرت فاطمه(س) بپردازيم و آن را به عنوان يک مدل زندگي به مسلمانان براي الگوبرداري پيشنهاد کنيم.مبلغي در پاسخ به اين سوال که مدل زندگي حضرت فاطمه(س) چطور مي تواند براي زندگي امروز ما الگو باشد، مي گويد: يکي از خطاهاي ما در الگوبرداري از زندگي معصومين(ع) از جمله حضرت زهرا(س) اين است که بين قالب و پوسته از يک طرف و محتوا از طرف ديگر تفکيک قائل نمي شويم و آن ها را جدا از هم نمي بينيم بلکه به صورت بسيط و آن چنان که هست به يک سيره نگاه مي کنيم. حتي گاهي قالب از محتوا براي ما اهميت بيشتري پيدا مي کند که نتيجه اين نگاه اشتباه آن است که در عرصه عمل دچار حيرت مي شويم. چون نمي توانيم آن قالب را در عصر حاضر و در زندگي امروز که اقتضائات متفاوتي دارد اعمال کنيم و با هم تطبيق دهيم. بايد دانست قالب ها در گذر زمان و در دوران مختلف دچار تحول مي شود اما ما به اين موضوع توجه نداريم و وقتي نمي توانيم قالب را اعمال کنيم تمام سيره را کنار مي گذاريم و مي گوييم اين سيره و مدل زندگي در زمان ما اصولا داراي قابليت استفاده نيست. اين ذهنيت کاملا اشتباه است که بر قالب تمرکز شود چون بعد مجبور مي شوند کل سيره را کنار بگذارند چون قادر به استفاده از آن نيستند و يا حتي اگر مي خواهند استفاده کنند تمام جامعه را به هم مي ريزند چون جامعه قالبي را که قابليت همراهي با زمان را ندارد، بر نمي تابد و نمي پذيرد.
مبلغي نمونه اي از سيره رسول ا... را نقل مي کند و يادآور مي شود: پيامبر(ص) در زندگي خود بر يک الاغ بدون زين سوار مي شدند آن هم با نهادن فردي بر پشت سر خودشان اين يک رفتار و سيره است. رسول ا...(ص) اسوه هستند و بايد از ايشان الگوبرداري کرد اما اين رفتار پيامبر چطور براي ما قابل تحليل است. اگر ظاهر آن مورد نظر باشد که بايد گفت اين سيره اصلا قابليت تطبيق با دوران ما را ندارد اما اگر آن عنصر روشي تفکيک بين قالب و محتوا وجود داشته باشد که مورد تاکيد برخي از علماي ما مثل علامه طباطبايي بوده است، بيش از آن که بر ظاهر تکيه شود، که نتوان آن را به جامعه عرضه کرد يا اگر عرضه شود جامعه چون نمي تواند آن را اجرا کند، آن را کنار مي گذارد به عمق و محتواي اين سيره توجه مي شود و غناي نهفته در وراي ظاهر که مورد نظر معصومان(ع) از جمله رسول ا...(ص) بوده است مورد توجه قرار مي گيرد.در مورد اين رفتار رسول ا...(ص) مي توان گفت: آن حضرت براي رهايي امت خويش از غرور و تکبر عصر جاهلي اين کار رامي کردند که اين رفتار به مثابه درسي براي مسلمانان در همه زمان هاست.وي با تاکيد بر اين که آن چه در رفتار و سيره ائمه اطهار(ع) اهميت دارد، درون مايه و محتواي سيره است نه ظاهر آن مي افزايد: اگر ما اين عنصر روشمند را بشناسيم و بعد سراغ سيره حضرت زهرا(س) برويم، در اين سيره محتواهايي را درک مي کنيم که آن را مي توان در قالب هاي امروزي ريخت و يک زندگي اسلامي، اخلاقي، تاثيرگذار را براساس سيره آن حضرت (س) بنا کرد.ولي مشکل ما اين است که به ظواهر تکيه مي کنيم و از محتوا و درون مايه غافل ايم. به يقين مردم عادي نمي توانند ظاهر و باطن و قالب و محتوا را از هم تفکيک کنند. اين وظيفه استادان حوزه و دانشگاه است که در اين زمينه کارهاي مطالعاتي عميقي را انجام دهند تا مردم در خلاء و فقدان تحليل و استنباط و استفاده عالمانه، به سراغ تحليل عاميانه و غير دقيق سيره حضرت فاطمه(س) نروند تا اين دريافت هاي سطحي باز توليد شود و حتي جوامع فرهيخته را هم تحت تاثير قرار دهد.