بوستان حجاب

جامعه اسلامي، در حال حاضر عميقاً نيازمند قاعده‎مند ساختن ميزان مشارکت زنان در عرصه‎هاي اجتماعي ـ سياسي مي‎باشد، و زنان مسلمان از يک طرف با رويکردي از جايگاه زن در غرب مواجه هستند که بر مبناي تشابه حقوق زن و مرد بر حضور بي‎قيد و شرط زنان در تمامي عرصه تأکيد مي‎ورزد؛ و از طرف ديگر با نگرش تفريطي روبرو مي‎باشد که با تکيه بر برخي تفاوت‎هاي بيولوژيک بين زن و مرد، تنگ نظرانه و بي‎منطق کارکردهاي متفاوتي را براي هر يک تعريف نموده و رسالت اصلي زن را خانه داري، تربيت فرزندان و خوب شوهر داري کردن مي‎داند و حضور او را در عرصه‎ اجتماعي به اصلاح نمي‎بيند. رويارويي در نگرش افراطي و تفريطي، جامعه اسلامي زنان را در معرض چالش قرار مي‎دهد، اصولاً زن مسلمان در چه عرصه‎هايي بايد فعال باشد؟ آيا زن در جامعه اسلامي همواره بايد مانند يک زنداني زندگي کند، يا او مي‎تواند در پرتو آموزه‎هاي ديني و حفظ کرامت زن هم ميدان دار علم، سياست و اقتصاد باشد و هم از حصار مستحکم فرهنگ ديني پاسداري کند؟ واقعاً يک زن چگونه مي‎تواند حضور کارآمد و متناسب با شأن وجايگاه خود در نظام ديني پيدا کند؟
در اين رابطه، امروزه سه رويکرد عمده در جهان و جامعه اسلامي وجود دارد، رويکرد راديکال، سنتي، و تکامل مدار.


1. رويکرد راديکال
اين رويکرد که با تکيه بر عدم تفاوت بين جنسيت زن و مرد بر يکساني و تشابه حقوق زنان و مردان پاي مي‎فشارد، خاستگاه غربي دارد، و بازتاب افراطي نگرش سنتي نسبت به زن در جهان غرب مي‎باشد.
نگرش مزبور که از سده هفدهم ميلادي شکل گرفت، در اکثر اسناد و مدارک بين المللي از جمله منشور سازمان ملل متحد،[1] اعلاميه جهاني حقوق بشر[2] ميثاق بين المللي حقوق مدني و سياسي[3]، و به ويژه کنوانسيون، محو کليه اشکال تبعيض عليه زنان»[4] مورد تأکيد قرار گرفته، و جنبش‎هاي طرفدار حقوق زن از آن حمايت مي‎کنند، در کشورهاي اسلامي نيز روشنفکران! و گروههاي راديکال از آن تبليغ مي‎کنند و خواهان مشارکت مطلق زنان در تمامي عرصه‎هاي اجتماعي هستند.


2. رويکرد سنّتي
رويکرد سنّتي بر مبناي تفاوت‎هاي بيولوژيک بين زن و مرد بر نوعي تقسيم کار کلاسيک بين زنان و مردان اصرار مي‎ورزند. ريشه تاريخي اين نگرش به ساختار زندگي قبيله‎اي در دوران گذشته باز مي‎گردد؛ زماني که مرد در سطح خانواده و قبيله از اقتدار بلامنازع برخوردار بوده و زن به مثابه موجود ناتوان در استخدام مرد و حمايت او قرار دارد. براساس اين رويکرد حيطه فعاليت زن، خانه است، او حق ندارد وارد عرصه اجتماع و سياست شود. سابقه اين نگرش را در تمامي جامعه‎ها (اسلامي و غيراسلامي) مي‎توان ديد. در جهان غرب تا سده هفدهم ميلادي،‌ جريان مردسالاري حاکميت مطلق داشت از آن زمان نگرش راديکالي شکل گرفت که مورد اشاره قرار گرفت. در جهان اسلام نيز به دليل اينکه برخي از آموزه‎هاي شريعت به ظاهر با نظريه منع حضور زن در عرصه اجتماع وافق مي‎نمود،‌ اين نگرش تا حدود زيادي رسوخ کرد، و در بستر زمان به عنوان يک تفکر اسلامي نسبت به زن مورد پذيرش قرار گرفت. و طرفداران آن دلايلي هم بر مدعاي‎شان ارايه کرده‎اند که در جاي مناسب بايد به آن پرداخته شود.


3. رويکرد تکامل مدار
اين رويکرد بر مبناي تکامل گرائي زنان نگرشهاي پيشين را دچار افراط و تفريط دانسته و با موازين شرع و فرهنگ حاکم بر جامعه اسلامي ناسازگار مي‎بيند. و باورمند است که سعادت جامعه انساني در پرتو توازن ميان زن و مرد و قرار گرفتن هر يک در جايگاه مناسب خود، تأمين مي‎گردد، نه در تقابل که سنت گرايان گفته‎اند و نه در تشابهي که جهان غرب بر آن تأکيد دارد.
براساس اين رويکرد که بيانگر نگرش اسلام نسبت به زن مي‎باشد زنان مانند مردان در عرصه‎ اجتماعي پايگاه و موقعيت مناسب دارند، و مسؤوليت‎هاي اجتماعي متعددي به طور يکسان متوجه زن و مرد مي‎باشد.[5]
از اين منظر، زن مانند مرد رسالت الهي و انساني دارد،‌ افق انديشه و حساسيت زن نبايد در خانه محصور بماند، بلکه فراتر رود، ‌نگرش اجتماعي و جهاني پيدا کنند، نسبت به سرنوشت اسلام و مسلمانان در برابر بدخواهان از ارزشها و مقام والاي زن مسلمان پاسداري کند.
واقع اين است که هيچ مکتبي به اندازه اسلام نسبت به هويت واقعي زن و تغيير نگرش جاهلي (قديم و جديد) درباره وي و ارائه قوانين کامل، عنايت ندارد.
از نگاه اسلام ناديده گرفتن مجموعه عظيم انساني که در ترقي و انحطاط جامعه نقش دارد، نه با واقعيت عيني بشر سازگار است و نه توجيه عقلاني و شرعي دارد. چنان که رويکرد راديکال غرب را نيز نمي‎پذيرد، چون اصل يکساني و برابري زن و مرد در غرب تجربه شد، و تساوي بين آن دو عملاً پاسخ مطلوب نداد، مهم‎ترين بن بست جهان سرمايه‎داري غرب بحران هويتي است که زنان دچار آن شده‎اند. در نظام سرمايه‎داري غرب، زن ابراز توسعه اقتصادي و جذب سرمايه مي‎باشد نه انساني که خواهان کمال و سعادت است.
به گفته ويل دورانت: «زن اروپايي در غفلت تفکر و تمدن جديد به بند کشيده شد که نتوانست درک کند عامل پيشرفتهاي اقتصادي يا سودآوري هرچه بيشتر صاحبان ثروتهاي انبوه گرديده، بدون آنکه در آن سود سهيم باشد».[6]
و اعتراف مونا شاون نويسنده آمريکايي در مقاله‎اي تحت عنوان «اشتباه فمنيست‎ها» جالب است،‌ او مي‎نويسد: «آزادي زنان براي ما افزايش در آمد سيگار ويژه زنان، حق انتخاب براي تنها زيستن، تشکيل خانواده يک نفره، ايجاد مراکز بحران و تجاوز، اعتبار فردي، عشق آزاد، و بيماريهاي زنان را به ارمغان آورد و لکن در ازاي آن چيزي را به غارت برد که خوشبختي بسياري از زنان درگير آن است و آن وجود همسر و خانواده است».[7]
در يک جمله، زنان در غرب به اميد آزادي، اسارت نو را تجربه مي‎کنند.
امّا از ديدگاه اسلام که برتکامل گرائي زن تأکيد مي‎کند، حضور زن در مسايل اجتماعي و سياسي نه تنها منعي ندارد، بلکه نشانه بلوغ و ايمان به شمار مي‎آيد منتها مشارکت آنان آدابي دارد، به فرموده امام راحل (ره): «امروز خانم‎ها بايد وظايف اجتماعي خودشان را و وظايف ديني خودشان را عمل بکنند و عفت عمومي را حفظ کنند و روي آن عفت عمومي، کارهاي سياسي ـ اجتماعي را انجام دهند».[8]
در جاي ديگر خطاب به زنان مي‎گويد:
«شما بايد در همه صحنه‎ها و ميدانها آن قدري که اسلام اجازه داده، وارد باشيد... با حفظ عفاف با حفظ شرف».[9]
قرآن کريم صحنه‎هاي با عظمت حضور زنان را در امور سياسي و اجتماعي نقل مي‎کند از جمله، بيعت زنان با پيامبر اکرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ در جايگاه رهبر جامعه اسلامي،[10] هجرت زنان با مردان در صدر اسلام.[11] و قرآن بر آن، سيره بزرگ زنان صدر اسلام همانند ام سلمه، حضرت زهراء ـ سلام الله عليها ـ ، زينب ـ سلام الله عليها ـ ، بويژه سخنراني‎هاي زينب و کلثوم و فاطمه صغرا[12] در قيام عاشورا، جلوه‎هايي از حضور زن در عرصه‎هاي اجتماعي و سياسي است همين طور زنان پيشتاز در عرصه سياست مانند سوره همداني[13] و نظاير او در تاريخ جاودان مانده‎اند».[14]
اين رويکرد که مبتني بر آموزه‎هاي ديني است، در دوران معاصر در ايران اسلامي تجربه شد، و بانگاه مثبت به زن توانست، توانايي زن را در عرصه اجتماع اثبات کند. و مشارکت فعال و گسترده زنان در عرصه‎هاي گوناگون سياسي ـ اجتماعي، اين واقعيت را مبرهن ساخت که مشارکت زنان از طريق الگوسازي مي‎تواند سرنوشت جامعه را تغيير دهد حضور زنان فهيم، دين مدار و مسئوليت پذير در بدنه نظام اسلامي نمونه‎اي از توانايي‎هاي زن مسلمان است.
نتيجه آن که از ديدگاه اسلام زن همانند مرد يک انسان است، مي‎تواند در تمامي عرصه‎هاي اجتماعي با رعايت آداب ديني که آن هم در راستاي مصونيت اوست نه محدوديت، حضور فعال داشته باشد. در پرتو اين نگرش، با شناخت منزلت تکويني زن و تعريف صحيح از آن بايستگي مشارکت کارآمد زن در توسعه نظام ديني و شکوفايي ارزشهاي اسلامي کاملاً محسوس است، و بايد توسعه و تکامل اجتماعي را براساس توازن بين زن و مرد در نظر گرفت، افراط و تشابه گرائي به همان اندازه زيانبار است که تفريط و تقابل گرائي. به اميد روزي که زن مسلمان بتواند، هم ميدان دار علم، فرهنگ، اقتصاد و سياست باشد و هم از حصار مستحکم فرهنگ و آداب ديني پاسداري نمايد.

------------------------------------------------------------
[1] . منشور سازمان ملل متحد، ماده يک بند 3.
[2] . اعلاميه جهاني حقوق بشر، ماده 2، 21.
[3] . ميثاق بين المللي حقوق مدني و سياسي، مصوب (16 دسامبر 1966).
[4] . کنوانسيون «محو طليه اشکال تبعيض عليه زنان»، ماده 7.
[5] . توبه (9)/ 67، 68 و 71؛ ممتحنه (60)/ 10؛ احزاب (33)/ 35؛ نساء (4)/ 124؛ ملک (67)/ 23؛ اسراء (17)/ 36؛ آل عمران (3)/ 195؛ نمل (27)/ 58.
[6] . ويل دورانت، لذات فلسفه، ترجمه عباس زرياب خويي، ص 154.
[7] . تبيان، جايگاه زنان در انديشه امام خميني، ص 72ـ71.
[8] . تبيان، جايگاه زنان در انديشه امام خميني، ص 72ـ71.
[9] . همان، ص 75.
[10] . ممتحنه (60)/ 12.
[11] . همان/ 10.
[12] . سيد بن طاوس، زندگاني ابا عبدالله الحسين، ترجمه سيد محمد صحفي، ص 109ـ106، 124ـ129.
[13] . اعيان الشيعه، ج 7، ص 324.
[14] . عبدالله جوادي آملي، فلسفه حقوق بشر، قم، اسراء، ص 394ـ329