بوستان حجاب

رضاخان، سياست هاي فرهنگي و اجتماعي خود را، پس از رسيدن به سلطنت تغيير داد. رويکرد جديد او، رويکردي دين ستيزانه و مبتني بر حذف يا دست کم خنثي کردن نقش مذهب، در معادلات اجتماعي و سياسي بود. وقايع نخستين سال هاي حکومت رضاخان، نشان مي دهد که رويکرد وي، چنان که برخي از مورخان معتقدند، تصميمي آني و صرفاً متأثر از سفر او به ترکيه و ديدار با «آتاتورک» نبوده است. «مهدي قلي هدايت» در کتاب «خاطرات و خطرات»، به برخي سياست هاي ضدديني رضاخان اشاره و ضمن تحليل وقايع مربوط به کشف حجاب، تصريح مي کند که طي سال هاي 1306 و 1307ش، «تاج الملوک آيرملو»، همسر رضاخان و مادر محمدرضاپهلوي، نيز «رفع حجاب» را تشويق مي کرد.

اتخاذ اين رويکرد، که با شعائر ديني و اخلاق عمومي تضادي آشکار داشت، باعث بروز برخي واکنش ها از سوي جامعه شد. اين واکنش ها، که همزمان با آغاز دوران ديکتاتوري رضاخان رخ مي داد، به شديدترين و خشن ترين شکل ممکن، سرکوب مي شد. نخستين رويارويي رضاخان با مردم، در اين عرصه، در سال 1307ش اتفاق افتاد. در اين سال، رضاخان، به دليل اعتراض مرحوم آيت ا...محمدتقي بافقي، به حضور خانواده سلطنتي بدون رعايت حجاب کامل اسلامي، در حرم مطهر حضرت معصومه(س)، آن عالم وارسته را مورد ضرب و شتم و بي حرمتي قرار داد و سپس تبعيد کرد. متأسفانه، به هر دليلي، اين اقدام رضاخان با اعتراض عمومي روبه رو نشد. همين امر به رضاخان، براي اجراي سياست هاي ضدمذهبي اش، جرأت بيشتري داد و سرانجام واقعه «مسجد گوهرشاد» را رقم زد. هرچند برخي پژوهشگران معتقدند، اعتراض شديد آيت ا... بافقي، باعث شد رضاخان اجراي کامل سياست هاي ضدديني خود را به تأخير بيندازد. چند ماه پس از اين اتفاق، رضاخان پروژه  تغيير مظاهر فرهنگي و ديني کشور را با تغيير پوشش مردان کليد زد. اين آغاز جرياني بود که طي آن وقايع دردناک و غم انگيزي رقم خورد. بنابراين روند اجراي «کشف حجاب» توسط رضاخان، طي دوره اي چندساله اتفاق افتاد و دست کم هفت سال قبل از تصويب قانون «کشف حجاب» آغاز شد.

رضاخان در پي اين بود که مظاهر غربي را جايگزين ارزش هاي فرهنگي جامعه اسلامي ايران کند. دکتر «موسي فقيه حقاني»، مورخ معاصر، در مقاله اي با عنوان «سياست هاي فرهنگي رضاخان و کشف حجاب»، مي نويسد:«اولين اقدام شاه در غربي کردن ظاهر ايرانيان از اين برداشت ساده لوحانه ناشي مي شد که اگر ايرانيان اختلافات ظاهري خود را با اروپاييان از بين ببرند، راه ترقي و پيشرفت آن ها هموار خواهد شد! در ديدگاه رضاشاه، تفاوتي از لحاظ روح، جسم و استعداد با خارجي ها وجود نداشت، جز همين کلاه! بنابراين، تغيير پوشش مردان که ابتدا از تعويض کلاه آغاز شد، سرلوحه کار حکومت قرار گرفت.»

رضاخان طي نزديک به 7 سال، از 1307 تا 1314هـ.ش، زمينه هاي ترويج فرهنگ غربي را در جامعه ايراني بيش از پيش فراهم کرد. هرچند برخي مظاهر اين فرهنگ، در پي فعاليت برخي منورالفکرها، از دوره مشروطه به بعد، در جامعه قابل مشاهده بود، اما در دوران رضاخان جنبه رسمي به خود گرفت و حکومت مي خواست به هر شکل ممکن، آن را به هنجار عمومي جامعه تبديل کند. با اين حال، شايد رضاخان به دليل غرور و عدم شناخت صحيح جامعه ايراني، از يک مسئله مهم و راهبردي غافل بود: جايگاه والاي دين اسلام، در تار و پود زندگي ايرانيان. او بر اين باور بود که با استفاده از جنگ رواني ناشي از شدت عمل در اجراي سياست هايش، توانسته است نهادهاي ديني و روحانيت را در موضع ضعف قراردهد. به زعم رضاخان، در شرايط به وجود آمده و اختناق حاکم بر جامعه، روحانيان ديگر قادر نبودند مردم را براي مقابله با سياست هاي ضدديني او سازماندهي کنند. او، با چنين ديدگاهي، پس از مسافرت به ترکيه، در سال 1313ش، در پي اجراي کامل سياست هاي ضدمذهبي خود برآمد، اما واقعه «مسجد گوهرشاد» نشان داد که رضاخان سخت در اشتباه بوده است.

واقعه «مسجد گوهرشاد» را مي توان رويارويي جدي و تمام عيار مردم با سياست هاي ضدديني رضاخان دانست. شهر مشهد، به عنوان شهري مذهبي، پيشتر، در ماجراي تغيير لباس مردان و اجباري شدن «کلاه پهلوي»، از خود مقاومت هايي نشان داده بود. در آن زمان، «محمدولي اسدي»، نايب التوليه آستان قدس، اعتقاد داشت که به دليل جو مذهبي و جايگاه ديني مشهد، نبايد براي اجباري کردن لباس جديد در اين شهر، مانند برخي نقاط کشور، از زور استفاده کرد. او اين مسئله را با مرکز درميان گذاشته بود. با اين حال، به «پاکروان»، استاندار وقت، دستور داده شد قانون اجباري شدن لباس غربي را در مشهد، با شدت و حدت اجرا کند.

همان طور که اشاره کرديم، با آغاز سال 1314ش، رضاخان به فکر اجراي کامل سياست هاي ضدمذهبي خود و در رأس آن ها، اجباري کردن «کشف حجاب» افتاد. به همين دليل جشن هاي متعدد، با بهانه هاي مختلف، در سراسر کشور برپا مي شد و طي برگزاري آن ها، گروهي از بانوان، بدون حجاب اسلامي، در جشن شرکت مي کردند. تا پيش از آن، «کشف حجاب» تنها در مجالس غيرعمومي رايج بود، اما رويکرد جديد، نشان مي داد که رژيم پهلوي، در پي عموميت بخشيدن به اين رويه است.

نگراني شديد مردم و علما از اين مسئله، واکنش هاي متعددي را برانگيخت. اين واکنش ها، به ويژه پس از برگزاري جشن شيراز و زماني که مردم اين شهر در اعتراض به حضور بانوان بي حجاب در جشن، مجلس را ترک کردند، شدت بيشتري پيدا کرد. در مسجد وکيل شيراز، مرحوم «سيدحسام الدين فالي»، در اعتراض به «کشف حجاب»، سخنراني شديداللحني کرد. در تبريز نيز آيت ا...«سيدابوالحسن انگجي» و آيت ا...«آقاميرزا صادق آقا» به تقبيح اين رفتار پرداختند و نسبت به عواقب سياستي که رضاخان در پيش گرفته بود، هشدار دادند. نتيجه اين اعتراضات، شدت عمل بيشتر رضاخان، زنداني شدن مرحوم «فالي» و تبعيد علماي تبريز به سمنان بود.

با رسيدن خبر وقايع شيراز و تبريز به مشهد، علما و مردم اين شهر نيز به حمايت از مبارزات برخاستند. فضاي ملتهب شهر و شرايط بحراني ناشي از اقدامات رضاخان، باعث شد، علماي شهر براي تصميم گيري و اتخاذ راهکاري مؤثر، جلساتي برگزار کنند. طي اين جلسات، آيت ا...«سيدحسين قمي»، آيت ا...«سيديونس اردبيلي» و جمعي از علماي مشهد، به اين نتيجه رسيدند که وقايع روي داده، مقدمه اي براي اجباري شدن «کشف حجاب» است و بايد با آن مقابله کرد. مرحوم آيت ا...«سيدحسين قمي»، طي سخناني به تحليل و بررسي شرايط به وجود آمده پرداخت و با حالتي اشک آلود، خطاب به مردم، گفت:«امروز اسلام، انسان فداکار مي خواهد و بر مردم لازم است که در برابر اين سيل بنيان کن که خانه ارزش ها و دژ استوار ديانت را مورد تهديد قرار داده [است]، قيام کنند.»در پي اين تصميم، آيت ا...«سيدحسين قمي»، پس از ديدار با «پاکروان» و «اسدي»، از آن ها خواست موضع علما و مردم مشهد را درباره سياست هاي ضدديني رضاخان، به وي اطلاع دهند، اما اين دو نفر، که جرأت انجام اين کار را نداشتند، از پذيرش درخواست آيت ا...«قمي»، سر باز زدند. به همين دليل «آيت ا...قمي»،روز 9 تيرماه 1314، به همراه سه تن از اطرافيانش، راهي تهران شد تا شخصاً با رضاخان ديدار و گفت وگو کند. «آيت ا...سيدحسين قمي»، پس از ورود به تهران، با استقبال گسترده مردم روبه رو شد. هم صدايي مردم تهران با «آيت ا...قمي»، در مقابله با سياست هاي ضدديني رضاخان و پاسخ تند وي به تهديد شاه، باعث بازداشت آن عالم مبارز، به دستور رضاخان، شد. وقتي خبر بازداشت آيت ا...«سيدحسين قمي» به مشهد رسيد، فضاي شهر به شدت ملتهب شد. نظميه که از شرايط به وجود آمده و احتمال قيام مردم، بيمناک بود، تعدادي از روحانيان و علماي مشهد را بازداشت کرد، اما اين اقدام ناشيانه بر اعتراضات عمومي دامن زد. مردم شهر مشهد و روستاهاي اطراف، براي اعلام اعتراض خود به سمت حرم مطهر امام رضا(ع) حرکت کردند.

با اجتماع مردم در حرم مطهر رضوي، سخنرانان به تشريح شرايط بحراني و خطرناک به وجود آمده پرداختند. يکي از اين سخنرانان، که صحبت هاي وي بسيار مورد توجه مردم واقع شد، مرحوم شيخ«محمدتقي بهلول» بود. وي که از چندي قبل و در پي وقايع شيراز و تبريز، به سخنراني  در شهرهاي استان خراسان، عليه سياست هاي ضدمذهبي رضاخان پرداخته و تحت تعقيب قرار گرفته بود، با شنيدن خبر دستگيري آيت ا...«قمي» و اجتماع مردم مشهد در حرم مطهر رضوي، روز 17 تيرماه 1314 از قائن وارد مشهد شد و در جمع مردم به سخنراني پرداخت. مأموران شهرباني وي را بازداشت و در يکي از اتاق هاي صحن کهنه(انقلاب فعلي) حبس کردند، اما مردم با حمله به محل بازداشت وي، او را آزاد کردند. «عباسعلي وهاب زاده» در کتاب «کشف حجاب از کشف حجاب»، مي نويسد:«بهلول طي سخنراني هايي پرشور، به کشف حجاب حمله کرد و اين حرکت را تهاجمي عليه ديانت و ارزش هاي معنوي دانست.» در پي اين سخنراني «بهلول»، تحصن مردم مشهد در «مسجد گوهرشاد» آغاز شد.

زماني که خبر اين تحصن به رضاخان رسيد، وي دستور برخورد شديد با آن را داد. به اين ترتيب، همزمان با اذان صبح روز جمعه، 19 تيرماه 1314، نيروهاي نظامي، به فرماندهي «ايرج مطبوعي»، «مسجد گوهرشاد» را محاصره و از ورود افراد جديد به آن جلوگيري کردند. با اين حال مردم، حاضر به ترک مسجد و بر هم زدن تحصن نشدند. رضاخان که از شرايط به وجود آمده به شدت خشمگين بود، فرمان تيراندازي به مردم را صادر کرد. به اين ترتيب نظامياني که مسجد را محاصره کرده بودند، به سمت مردم تيراندازي کردند. روز 20 تيرماه، تعداد شهدا و مجروحان به 150 نفر رسيد، اما مقاومت مردمي همچنان ادامه داشت. روز 21 تيرماه، قتل عام مردم حاضر در مسجد گوهرشاد آغاز شد. طي چند ساعت صدها نفر به شهادت رسيدند. آمار شهدا هيچ گاه به درستي اعلام نشد. شاهدان عيني از 56 کاميوني سخن گفته اند که پيکر شهدا را از مسجد گوهرشاد به مکان هاي مختلفي انتقال مي دادند. برخي شواهد از گورهاي دسته جمعي حکايت دارند؛ گورهايي که در برخي مناطق، از جمله در «باغ خوني»، براي دفن پيکرهاي شهدا ايجاد شده بود. با پايان يافتن قتل عام و انتقال پيکرهاي شهدا، دستگيري علما و روحانيان مشهد آغاز شد. بر اساس اطلاعات مؤلف کتاب «قيام گوهرشاد»، 33 نفر از علما و روحانيان مشهد بازداشت و به تبعيد يا زندان هاي طويل المدت محکوم شدند.