بوستان حجاب

در گفتگو با يک پژوهشگر تاريخ عنوان شد
دينداري مردم «کشف حجاب» رضاخاني را محو کرد

«ما حتي موقعي که در خودرو نشسته بوديم و حجاب نداشتيم، از ديدن عابران خجالت مي کشيديم... اوايل کلاه پوست سرمان مي گذاشتيم و پالتو پوست با يقه بلند مي پوشيديم.»
اينها بخشي از خاطرات دولتشاهي، آخرين همسر رضاشاه از شبي است که رضا شاه تصميم گرفت براي اولين بار با همسرش بي حجاب در مراسم جشن فارغ التحصيلي دختران دانشسراي مقدماتي حضور يابد وشهبانو تمام ساعات مهماني در پالتوي خود فرورفته بود و از همسرش مي شنيد که «بايد خياط ها و کلاه دوزها را تشويق کرد که مدهاي قشنگ به بازار بياورند. ما ميله هاي زندان راشکستيم. حالا خود زنداني آزاد شده وظيفه دارد که براي خودش به جاي قفس، خانه قشنگي بسازد.»

برداشتن حجاب از سر زنان و گذاشتن کلاه بر سر مردان توسط ديکتاتوري رضاخان، آنطور که خيلي ها گمان مي کنند، کار راحتي نبود. اين را مي توان حتي با مرور خاطرات نزديکان شاه و دربار به راحتي دريافت. شايد براي همين بود که اجراي اين طرح سالها به طول انجاميد و اندکي پس از پياده شدن نيز متوقف شد.گفتگوي ما با داوود اميني، کارشناس و پژوهشگر تاريخ معاصر به بهانه 17 دي ماه سالروز دستور رضاخان براي کشف حجاب به اين موضوع اختصاص يافته است که تقديم حضورتان مي شود:
*گويا واقعه کشف حجاب را به زمان قاجاريه نسبت مي دهند و اين مسأله در قبل از زمان رضاخان نيز سابقه دارد. درست است؟
**در دوره قاجاريه يعني از زماني که محصلان ايراني و تعدادي از روشنفکران غربزده براي تحصيل به فرنگ اعزام شدند، مجموعه اي از فرهنگ غرب را با خود به کشور آوردند. آنها گمان مي کردند پايبندي مردم به اصول و باورهاي مذهبي شان دليلي بر عقب ماندگي آنهاست.
از آن جمله پوشش زنان و مردان در کشور که حجاب نيز جزيي از آن بود. بنابراين ابتدا در همان طبقه بالاي جامعه و در ميان درباريان و زنان قاجار به تبليغ اين مسأله پرداختند تا بدين وسيله زمينه هاي کشف حجاب فراهم شود. آنها بويژه در دوره ناصرالدين شاه دچارنوعي از خودبيگانگي فرهنگي شدند اما مقاصد آنها آنگونه که خود انتظار داشتند فراهم نشد. تغيير پوشش و کشف حجاب از همان زمان با چنين ديدگاههايي شکل گرفت.
* چرا اين مسأله در آن زمان بطور جدي ادامه پيدا نکرد و متوقف شد؟
**جامعه ما در تمامي مقاطع تاريخي پس از اسلام پايبندي خود به اصول و مباني مذهبي را حفظ مي کرده است و روحانيون و علماي ما حتي در دربار سلاطين از نفوذ ويژه اي برخوردار بودند. بنابراين در تمامي ارکان حکومتي، آموزش و پرورش، قضاوت و مسندهاي ديگر جامعه مي توان اين نقش ارزنده را يافت. بنابر اين مردم گوش به فرمان روحانيت بودند و چنانچه روحانيت گفته هاي دربار را تأييد نمي کرد، به هيچ وجه مورد قبول افکار عمومي و جامعه قرار نمي گرفت.
مصداق اين مسأله را مي توان در ماجراي تحريم تنباکو و حکم ميرزاي شيرازي مشاهده کرد. دراين مسأله حتي زنان دربار ناصرالدين شاه از دربار تبعيت نمي کردند و همين مسأله در مورد کشف حجاب و ورود فرهنگ فرهنگ غربي اتفاق افتاد و مردم بطور جدي با آن به مقابله پرداختند.
*در زمان رضاخان چطور؟
** ببينيد! موضوع کشف حجاب در زمان رضاخان از زمان 1307 و سفر او به ترکيه و افغانستان شکل گرفت. آتاترک، رضاخان و امان ا... خان، عوامل استعمار براي اجراي اين پروژه بودند. آتاترک پس از به ثمر رساندن جمهوريت در ترکيه و کنار گذاشتن پادشاهي به تغيير آداب و رسوم، فرهنگ، ارزشهاي ديني و حتي خط اقدام مي کند. امان ا... خان نيز وقتي به افغانستان برمي گردد، وقتي مي کوشد فرهنگ غربي را در کشور خود پياده کند، با جنبش و مقاومتهاي مردمي مواجه مي شود و ناگزير ازکشورش فرار مي کند.
اين مسأله مصادف با سال 1307 است و درست يکسال قبل از آن وقتي رضاخان زن و فرزندش را به صحن حضرت معصومه (س) مي فرستد تا آنها بدون پوشش حجاب وارد شوند، اولين کسي که در برابر اين اقدام مقاومت مي کند، آية ا... بافقي است که دفتر دار آية ا... شيخ عبدالکريم حايري يزدي است .رضاخان پس از مشاهده اين مقاومت از تهران عازم قم مي شود، وارد حرم مي شود و با چکمه به بدن آية ا... بافقي مي زند و سپس او را به شهرري تبعيد مي کند و ايشان تا پايان دوره رضاخاني در سال 1320 در شهر ري در تبعيد و زندان باقي مي ماند.
همين مقاومتهاي مردمي که با مقاومتهاي روحانيت همراه است، اجازه اجراي آن را به راحتي نمي دهد. در مشهد آية ا... حاج سيد حسين قمي در مقابل کشف حجاب رضاخاني مقاومت مي کند، بيانيه مي دهد و همزمان مقاومتهاي قبايل محلي در نقاط کشور شکل مي گيرد. بنابراين رضاخان نمي تواند در مقابل روحانيت و افرادي چون آية ا... مدرس و آية ا... حايري بايستد و اين موضوع را تا هشت سال و به سال 1314 بعد به تعويق مي اندازد.
* ازمخبرالسلطنه به عنوان فردي ياد مي کنند که رضاخان به راحتي نمي تواند در مقابل او درخصوص اين موضوع ايستادگي کند. آيا اين فرد آنقدرصاحب قدرت بوده است که بتواند در برابر تصميم رضاخان بايستد و اصولاً غير از روحانيت چه کسان ديگري در به تأخير انداختن اين موضوع نقش داشته اند؟
**مخبرالسلطنه ( مهدي قلي هدايت) به خودي خود عاملي درعدم اجراي سياستهاي رضاخاني نيست اما خود او با سياستهاي رضاخان مخالف بود و اين مسأله را در خاطرات خود ذکر مي کند. او بشدت اين سياستها را زير سؤال مي برد و آن را نکوهش مي کند. او مي گويد گويا هدف از تغيير لباس، از بين بردن لباس اهل علم است که بسياري از افراد عادي بر تن دارند. اين گونه افراد به دليل سياستهاي ديکتاتورم؛بانه رضاخان بزودي از مقابل وي کنار گذاشته مي شوند.
* در مقطعي که از آن صحبت مي کنيم، اين مخالفتها مثل واقعه مسجد گوهرشاد علني مي شود؟
**مقاومتهاي آية ا... بافقي در قم به خودي خود اقدام بزرگي است و مي توانست به يک قيام فراگير تبديل شود. آية ا... حاج شيخ عبدالکريم حايري يزدي همزمان با ورود رضاخان به کشور، حوزه علميه قم را تاسيس کرد و رضاخان در پي بهانه اي بود تا اين حوزه نوپا و روحانيت را تعطيل کند.
به فاصله اندکي تظاهر وي به مذهب براي رسيدن به قدرت باعث شد مردم و بخشي از روحانيت را فريب دهد اما اندکي بعد ماهيت وي براي مردم مشخص شد. به همين دليل آية ا... حايري که مرجعيت قطعي آن مقطع بود، در همان واقعه آية ا... بافقي از ايشان حمايت نمي کند تا توطئه رضاخان براي سرکوب روحانيت عملي نشود. آية ا... حايري در اين زمان تمامي همت خود را در حفظ حوزه علميه و تربيت طلاب و مدرسين علوم ديني به کار مي بندد و بعدها همين مدرسين و طلاب هستند که در مقاطع بعدي در قيام 15 خرداد 42 و انقلاب اسلامي حماسه مي آفرينند.
* چرا بعد از سقوط رضاخان در سال 1320 قيد حجاب برداشته شد و وضعيت به شکل سابق برگشت؟
**البته حتي در زمان رضاخان هم اين موضوع به شکل کامل اجرا نشد؛ گزارش هاي رسمي دولت از گناباد وجود دارد که مي گويد در سال 1316 در خيابانهاي اين شهر حتي نمي توانيد ده زن بي حجاب را در خيابانها پيدا کنيد. اين گزارشها مي گويد: زنان از پشت بام ها راهي را براي رفتن به حمام پيدا مي کنند.
اين مسأله نشان از تعهد مردم به ارزشهاي ديني است و اگر شما در اين مقطع عده اي را موافق ظاهري موضوع مي بينيد کارمندان و يا وابستگان به خانواده هاي درباري هستند که به اجبار بايد همراه با همسران بي حجاب خود در ادارات و يا مراسم مختلف شرکت کنند. در فاصله سالهاي 1316 - 1320 غالب افراد جامعه در مقابل کشف حجاب رضاخاني مقاومت مي کنند. در سال 1322 آية ا... قمي که از تبعيد کربلا به مشهد بر مي گردد، پنج درخواست را از دولت دارد که يکي از آنها رفع کشف حجاب است.
در واقع ايشان و برخي از علما و بزرگان بر دولت تأکيد مي کنند که کشف حجاب رضاخاني برداشته شود. محمدرضاشاه در ابتدا قدرت اعمال ديکتاتوري رضاخان را نداشت و بنابراين به بسياري از احزاب آزاديهاي سياسي مي دهد و روحانيت هم تا حدودي نفس راحتي مي کشد. بنابراين دينداري مردم که رضاخان هيچ گاه نتوانست آن را از مردم بگيرد و نيز مقاومت روحانيت باعث شد تا اين مسأله از ميان برداشته شود.

منبع:روزنامه قدس