بوستان حجاب

خِمار يا همان مقنعه، يكي از دو پوششي است كه در قرآن كريم براي حفظ حريم عفاف زن به آن اشاره گرديده است. اين پوشش، از شمار پوشش هايي است كه بلافاصله پس از به تكليف رسيدن دختران غير مملوك و آزاد بر آنان واجب مي گردد. از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود:
عَلَي الصَّبِيِّ إذَا احْتَلَمَ الصّيامُ و عَلي الجارية إذا حاضَتْ الصِيّامُ و الخمار إلاّ أن تكون مملوكة.
هنگامي كه پسر به بلوغ رسيد، روزه گرفتن بر او واجب مي گردد و هنگامي كه دختر به بلوغ رسيد، روزه گرفتن و مقنعه پوشيدن بر او واجب مي شود، مگر اينكه دختر مملوك باشد (آزاد نباشد).1
پوشيدن اين نوع حجاب در آيين مقدس اسلام، از تأكيد خاصّي برخوردار است. خداوند تعالي در آيه 31 سوره نور كه به آيه حجاب نيز معروف است، پس از اعلام دستور پوشش به زن، بلافاصله بي هيچ درنگي خطاب به زن هاي مؤمن مي فرمايد: «وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَي جُيُوبِهِنَّ؛ و (زنان) بايد سينه و بر دوش خود را به مقنعه بپوشانند».
در فصل دوم، ديدگاه هاي لغت شناسان را در مورد واژه خمار گفتيم. از مجموع آنها مي توان نتيجه گرفت خمار، پوششي است كه زن به واسطه آن، سرش را مي پوشاند و اين همان لُبِّ مطلبي است كه در مورد مفهوم مقنعه و چارقد در كتاب هاي لغت فارسي مطرح شده است. بنابراين، خِمار همان مقنعه و روسري است كه در ايران و نيز بسياري از كشورهاي ديگر متداول بوده و زنان آن را بر سر انداخته، موهايشان را در زير آن پنهان مي ساختند.
مفسّران نيز ذيل آيه مورد نظر، خمار را به همين ترتيب معنا كرده اند كه براي اطلاع بيشتر خوانندگان، به پاره اي از آنها اشاره مي شود:
الف) الميزان: آن جامه اي است كه زن سر خود را با آن مي پيچد و زايد آن را به سينه اش آويزان مي كند.2
ب) مجمع البيان: خُمُر: مقنعه هاست (جمع خمار) و آن پوشش سر زن است كه به پيشاني آويخته مي شود.3
ج) التبيان: خِمار پوشش سرِ زن است كه بر پيشاني مي آويزد و جمع آن خُمُر است. جبائي گويد: خُمُر همان مقانع (مقنعه ها) است.4
د) روح المعاني: مقنعه اي كه زن بر سر قرار مي دهد.5
ه ) الجامع لأحكام القرآن: خُمُر: جمع خمار است و چيزي است كه زن سرش را با آن مي پوشاند.6
و) أحسن الحديث: خمر «به ضمّ خاء و ميم» روسري ها و مفرد آن خِمار است.7
جالب اينجاست كه يكي از چيزهايي كه به عنوان جهيزيّه براي حضرت زهرا عليهاالسلام خريداري شده، همين «خمار» (مقنعه) بوده است.8 اين پوشش، همراه با پيراهن و شلوار، حدّ متوسّط پوشش زن در مقابل نامحرم است. محمد بن مسلم در مورد كفّاره قسم كه اطعام يا پوشش ده مسكين است و خداوند در مورد آن مي فرمايد: «مِنْ اَوْسَطِ مَا تُطْعِموُنَ اَهْليكُمْ اَوْ كِسْوَتِهِمْ» (مائده: 89)، از امام باقر يا امام صادق عليهماالسلام روايت مي كند كه فرمودند: «براي هر مردِ مسكين يك ازار و يك رداء و براي هر زن، آنچه محرّمات بدن او را مي پوشاند: شلوار، مقنعه و پيراهن (ازار، خمار يا درع)».9
نكته قابل توجّه اينكه در قسمت قبلِ آيه، به پوشش زينت هاي پنهان زن دستور داده شده بود و مو و سر و گردن زن نيز از زينت هاي چشم گير او به شمار مي آيد و دستور دوباره به پوشش مقنعه و تأكيد مضاعفِ اين مطلب، مي تواند نشان از اهميت و حساسيت پوششِ اين قسمت از بدن زن باشد.
در كتاب التحقيق في كلمات قرآن الكريم، در بحث از اين آيه آمده است: «ذكر اين جمله پس از امر به پوشش و پنهان داشتن زينت، بر شدّت اين امر و تأكيد در آن دلالت دارد».10
تاريخ ثابت كرده كه فساد، هميشه از برهنگي سرِ زن كه سر آغاز همه برهنگي هاست، شروع شده و به تدريج به ديگر اعضاي او سرايت مي كند. استعمارگران نيز همين كه بخواهند ملّتي را استثمار كنند، نخست بدن زنان آن ملت را عريان مي سازند و در اين مسير از سر شروع مي كنند. اين همان كاري است كه استعمار فرانسه با ملّت رنج ديده الجزاير انجام داد. فرانتس فانون، جامعه شناس و روان شناس مشهور مي گويد: «نخستين اقدام ضدّ فرهنگي كه فرانسه در الجزاير صورت داد، تلاش براي از بين بردن حجاب بود و در اين كار موفق شد و هر چه بدن زن الجزايري را بيشتر عريان كرد، چنگال استعمارگر بيشتر به حلقوم الجزايري فرو رفت».11
گويا تاريخ نيز گواهي مي دهد برهنگي ها همه پيرو برهنه شدن سر است و تا دست به تركيب جمجمه نزنند، اعضاي ديگر حاضر نيستند تركيبشان به هم بخورد، بلكه با تصرّف جمجمه است كه همه چيز به استثمار و استعمار پايان مي پذيرد.12 ازاين رو، اسلام در خصوص برهنگي سرِ زنان حساسيت نشان مي دهد؛ چون پايه گذار همه برهنگي هاست و مفسده هاي فراواني به آن وابسته است.
بر اين اساس است كه دُردانه امام حسين عليه السلام در نخستين ملاقات با پدر بزرگوار خويش، پس از شهادت ايشان كه فرصت درد دل كردن پيش آمده، با وجود اينكه شهادت پدر بزرگوار، عموي با وفا، برادران گران قدرش و صدها مصيبت جان سوز ديگر، جگرش را به آتش كشيده و اسارت، كتك، اهانت و زخم زبان نامردان، سراسر وجودش را پر از درد و رنج كرده بود، به عنوان اولين شِكوه و درد دل عرضه مي دارد: «يا أَبَتَا اُنْظُر إليَ رُؤُسِنَا المُكشَفَة ؛ پدر جان، سرهاي برهنه مان را ببين».13
آري، اين آغاز درد دل دختر با پدر است و مي فهماند كه جانگدازترين مصيبت براي او، برهنه شدن سرش مي باشد كه از همه مصيبت هايي كه در اين مدّت بر وي وارد گرديده، پراهميّت تر است. هرچند بر اساس نقل مقاتل معتبر، حضرت أبا عبداللّه الحسين عليه السلام پيش از رفتن به ميدان، به زنان و دختران سفارش كردند تا در زير معجر، پارچه هايي را محكم بر سر و موي خويش ببندند تا هنگام غارتِ معجرها از سوي دشمن، سر و موهايشان آشكار نگردد. آنان نيز چنين كردند و ازاين رو، سر و موي دختر امام پس از به غارت رفتنِ مقنعه او آشكار نگرديد، ولي همين قدر برهنگي و كشف حجاب نيز او را آزار مي دهد و همان گونه كه هر حركت و سخن امام در برابر مردم براي تعليم و مكتب سازي است، اين حركت و شكواييّه دختر ايشان خطاب به پدر بزرگوارش نيز مي تواند هشداري تكان دهنده به همه دختران، در مورد اهميت و حسّاسيت پوشيدگي سر باشد.
پس از اشاره به اهميت و موقعيت خاص اين پوشش، جا دارد به بررسي كيفيّت، كاركرد و رنگ آن از نظر آيات شريفه قرآن و راهنمايي هاي اهل بيت عليهم السلام بپردازيم.

پی نوشت ها:

1. وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلوة، ابواب لباس مصلّى، باب 29، ص 297، ح 1.
2. سيد محمد حسين طباطبايى، ترجمه تفسير الميزان، مترجم: سيد محمد باقر موسوى همدانى، قم، انتشارات محمّدى، 1356، ج 29، ص 163.
3. مجمع البيان، ج 4، ص 138.
4. أبى جعفر محمد بن الحسن طوسى، التبيان فى تفسير القرآن، قم، مكتب الاعلام الاسلامى، 1409 ه . ق، ج 7، ص 430.
5. آلوسى بغدادى، روح المعانى، بيروت، دار احياء التراث العربى، 1405ه . ق، چ 4، ج 18، ص 142.
6. محمد بن الاحمد الانصارى قرطبى، الجامع لأحكام القرآن، لبنان، دار الكتب العلميّه، 1408 ه . ق، چ 1، ج 12، ص 153.
7. سيد على اكبر قرشى، احسن الحديث، انتشارات بنياد بعثت، 1370، چ 1، ج 7، ص 206.
8. محمد باقر مجلسى، بحارالانوار، المطبعة الاسلاميه، 1381 ه . ق، ج 43، ص 94، باب 5، ح 5.
9. محمّد باقر مجلسى، بحارالانوار، بيروت، دار احياء التراث العربى، 1043 ه . ق، چ 2، ج 101، ص 225، روايت 42.
10. التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، ج 3، ص 358.
11. روح اللّه حسينيان، حريم عفاف، تهران، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامى، 1373، چ 2، ص 48؛ برگرفته از الجزاير؛ فصل الجزاير بى حجاب.
12. اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، ج 20، ص 111.
13. سيّد رضى بن بنى قزوينى، تظلّم الزّهرا، 1311 ه . ق، ص 133.