بوستان حجاب

چادر

در لغت نامه دهخدا ذيل كلمه «چادر» چنين آمده است: «پارچه اي كه زنان براي پوشاندن چهره و دست ها و ساير اعضا و البسه بر روي همه لباس ها مي پوشند».1 در فرهنگ فارسي معين هم براي اين واژه سه معنا ذكر كرده اند: «بالا پوشي كه زنان روي سر اندازند و همه اندام آنان را بپوشاند؛ خيمه، پرده بزرگ و سايبان».2
از اين سه معنا، تنها معناي اول مورد نظر ماست. البته چادر فعلي كه زنان ايران مي پوشند، جز اندكي از چهره را نمي پوشاند و پوششي گسترده است كه از بالا روي لباس هاي ديگر پوشيده شده و سر تا قدم ها را مي پوشاند. در بعضي موارد، در دو طرف پيشاني دو بند يا قطعه اي كش به چادر وصل مي كنند تا بر روي پيشاني محكم گردد و دو طرف آن را كه در قسمت جلوي بدن به هم مي رسد، با دست به هم مي گيرند تا باز نشده و لباس هاي زيرين نمايان نگردد. بسياري از زنان با حجاب نيز لبه هاي چادر را در دو طرف صورت جمع كرده، آن را روي چانه با يك دست مي گيرند و از رها شدن آن به صورت آزاد كه بيشتر، موجب كنار رفتن چادر از روي لباس هاي زيرين و گاه نمايان شدن قسمت هايي از گريبان و اطراف آن مي گردد، جلوگيري مي كنند. به طور معمول، رنگ اين پوشش در بيرون از منزل مشكي است و در داخل منزل، به ويژه نوعي چادر كه وقت نماز پوشيده مي شود و «چادر نماز» نام دارد، به رنگ هاي روشن و بيشتر سفيد است. البته، به دليل قرينه هاي تاريخي زير، پوشش چادر در ايران، تنها به زمان حاضر اختصاص ندارد و قدمتي ديرينه داشته و حتّي به دوران پيش از اسلام باز مي گردد.
بر اساس گفته كتاب زن به ظنّ تاريخ، زنان اشكاني بر بالاي لباس هاي خود چادر مي پوشيده اند.3 همچنين زنان عهد ساساني، گاه چادري گشاد و پر چين به سر مي كردند كه تا وسط ساق پا مي رسيده است. نقش هايي كه از بانوان ساساني در بشقاب هاي نقره ساخته شده، نشان آن است كه هر يك از اين بانوان، چادري به خود پيچيده دارند.4 در شاهنامه فردوسي نيز پوشش زنان ايران باستان، توصيف شده است. آنجا كه شيرين، همسر خسرو پرويز، در بارگاه «شيرويّه» مي گويد:
بدانگه كه من جفت خسرو شدم
به پيوستگي در جهان نو شدم
بگفت اين و بگشاد چادر ز روي
همه روي ماه و همه پشت، موي
مرا از هنر موي بد در نهان
كه آن را نديدي كس اندر جهان
نمودم همه پيشت اين جادويي
نه از تنبل و مكر و از بد خويي
نه كس موي او پيش از اين ديده بود
نه از مهتران نيز بشنيده بود5
پوشيدن چادر نه تنها در ايران كه در ديگر مناطق نيز از ديرزمان رايج بوده است. جرجي زيدان، دانشمند معروف مسيحي، در مورد حجاب زنان اروپا مي گويد: «اگر مقصود از حجاب، پوشاندن بدن به وسيله چادر، روسري و... است، اين موضوع قبل از اسلام و حتّي پيش از دين مسيح در اروپا معمول بوده و مسيحيّت هم در آن تغييري نداده است».6
نويسنده كتاب فرهنگ البسه مسلمانان نيز از بوكينگهام كه مسافرت هايي به بين النّهرين داشته، نقل مي كند: «زنان اين ديار، چادر بزرگي از ابريشم مشكي، همان طور كه در ميان زنان توانگر قاهره مرسوم است، مي پوشند.»7 همين نويسنده با نقل اينكه در تصويرهاي سفرنامه ويت مان (سفرهايي به تركيه آسيايي، سوريه و مصر) يك حبر (چادر ابريشمي سفيد رنگ) ديده مي شود، مي نويسد: «اين مسافر در صفحه 274 گويد: در اوقات ديگر، زنان چادر يا روپوش فراخ سياهي مي پوشند كه تقريباً تمام بدن را مي پوشاند و تا پاشنه هاي پا پايين مي آيد.»8 امروزه نيز اين پوشش در بيشتر كشورهاي عربي، و از آن شمار عربستان، سوريه، الجزاير، عراق و بيشتر كشورهاي حاشيه خليج فارس معمول است.
در قرآن كريم (احزاب: 59) به اين گونه از حجاب اشاره شده و محققاني كه در مورد لباس مسلمانان تحقيق كرده اند، از جمله شرق شناس هلندي، دُزي، اذعان دارند كه در زمان خاتم پيامبران حضرت محمّد مصطفي صلي الله عليه و آله نيز مرسوم بوده است،9 ولي در زبان عرب، اين پوشش با اسم ها و اصطلاح هاي گوناگون و متفاوتي به كار رفته كه براي آشنايي بيشتر خوانندگان، به بعضي از آنها اشاره مي كنيم. البتّه، بايد توجّه داشت كه همه اين اصطلاح هايي كه در لغت عرب براي واژه چادر به كار مي رود، از نظر كلّي و در اصل معنا با هم مشتركند، ولي هر يك، ويژگي هاي مخصوصي دارند كه قابل توجه و دقت است.

ريشه لغوي اين واژه «أَزَرَ» و به معناي دور چيزي را گرفتن و احاطه كردن است. اين واژه در فرهنگ القاموس المحيط۲۳ به «ملحفه، هر آنچه تو را بپوشاند (ماسترك)، عفاف، زن و ميش» ترجمه شده است. البته امروزه اين واژه، بيشتر در مورد چادر و شلوار به كار مي رود. فرهنگ عربي - فارسي منتهي الإرب۲۴ نيز همين دو معنا را آورده است. دزي مي گويد: «در تمام ادوار اسلام، از زمان پيامبر تا كنون، اين كلمه هميشه در معناي چادر بزرگ يا روپوشي كه زنان شرق با آن خود را مي پوشانند، به كار رفته است».۲۵در كتاب فرهنگ البسه مسلمانان، ازار به صورتي كه در حال حاضر زنان مصري مي پوشند، از زبان يك شاهد انگليسي به نام لَيْن كه بر اساس نوشته مؤلّف، به داشتن دقّت نظر معروف است، چنين توصيف مي شود: «قطعه پارچه نخي است كه زنان عرب، عموماً هنگام ظاهر شدن در انظار عموم مي پوشند... يك طرف آن را از پشت سر روي پيشاني مي اندازند و با نواري كه در داخل آن دوخته شده مي بندند و بقيّه آن، از پشت و اطراف بدن تا نزديك يا روي زمين آويزان مي شود و تقريباً بدن را به طور كامل مي پوشاند؛ زيرا طوري آن را مرتّب مي كنند كه دو طرف آن در قسمت جلوي بدن به هم مي رسد. بدين طريق، اين لباس، غير از حجاب صورت و قسمت كوچكي از يك پيراهن گشاد،... تمامي البسه ديگر را مي پوشاند».۲۶