بوستان حجاب

در فرهنگ اسلامى درباره پوشش مادّى و معنوى، واژه هایى مانند لباس،1 ستر،2 حجاب،3 ثوب،4 کساء،5 موارات6 و غیره به کار رفته است.
افزون بر این واژه هاى عام، از واژه هاى خاصى که بیان کننده نوع ویژه اى از پوشش هستند، در متون دینى اسلام استفاده شده است. براى مثال، خمار7 و جلباب8 از جمله پوشش هاى بانوان هستند که در قرآن و احادیث، زنان به استفاده از آن ها توصیه شده اند.
البته در فرهنگ اسلامى، گاهى نیز بدون این که از واژه هاى عام و خاص بالا استفاده گردد، به حجاب و پوشش اعضا و جوارح ظاهرى بدن توصیه شده است. براى مثال، زنان از خودنمایى بر حذر داشته شده اند:
«وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ اْلأُولى؛ و مانند دوره جاهلیت پیشین آرایش و خودنمایى مکنید». (احزاب: 33)
همچنین زنان از نمایش زینت به افراد نامحرم نهى شده اند: «وَ لا یُبْدینَ زینَتَهُنَّ إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ؛ و زینت و جمال خود را جز براى شوهران آشکار نسازند». (نور: 31)، «وَ لا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ ما یُخْفینَ مِنْ زینَتِهِنَّ؛ (نور: 31) و آن گونه پاى به زمین نزنند که خلخال و زیور پنهان پاهاى شان معلوم شود».
افزون بر حجاب و پوشش یاد شده که مى توان آن را حجاب و پوشش رفتارى، یعنى حجاب در رفت و آمد نامید، نوع دیگرى از حجاب و پوشش که مى توان آن را حجاب و پوشش گفتارى زنان نامید، در قرآن سفارش شده است:
«فلا تخضعن بالقول فیطمع الّذى فى قلبه مرض؛ پس زنهار نازک و نرم با مردان سخن نگویید، مبادا آن که دلش بیمار هوا و هوس است، به طمع افتد». (احزاب: 33)
در فرهنگ قرآن و حدیث، افزون بر انواع حجاب ظاهرى و جسمانى یاد شده، مصادیق مختلفى از حجاب و پوشش هاى باطنى و روحانى نیز بیان شده که به برخى از مهم ترین آن ها اشاره مى کنیم.
قرآن مجید خطاب به فرزندان آدم، تقوا را به عنوان یک نوع لباس و پوشش باطنى معرفى کرده است.
یا بَنی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباسًا یُواری سَوْآتِکُمْ وَ ریشًا وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِکَ خَیْرٌ.(اعراف: 26).
اى فرزندان آدم! ما لباسى که ستر عورات شما کند و جامه هاى زیبا و نرم براى شما فرستادیم و بر شما باد به لباس تقوا که این نیکوترین جامه شماست.
به نظر مى رسد چون تقوا و عفاف، داراى عنصر مشترک بازداشتن نفس و کنترل خویش در مقابل گناه هستند، در تفسیر قمى، لباس تقوا در این آیه به عفاف تفسیر شده است.9 افزون بر آیه بالا، در حدیثى از امیر مؤمنان امام على علیه السلام نقل شده است:
«ثَوبُ التُّقى أشرَفُ الْمَلابس؛10 جامه تقوا و خویشتن دارى برترین لباس هاست».
حضرت در روایت دیگرى، پس از دستور به تقوا اندوزى، آن را پوششى بین انسان و محرمات الهى دانسته است:
«إتَّقِ اللّهَ بَعْضَ التُّقى و إن قلَّ وَاجْعَلْ بینَکَ و بَینَ اللّهِ سَترا و إنْ رَقَّ ؛11
تقواى الهى پیشه نما اگر چه میزان آن کم باشد. بین خود و محرّمات الهى ستر و پوششى قرا ده، اگر چه نازک باشد».
همچنین در فرهنگ قرآن، زن و شوهر نسبت به یکدیگر لباس نامیده شده اند:
أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِکُمْ هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ؛ (بقره: 187) حلال شد براى شما در شب هاى ماه رمضان مباشرت با زنان خود که آن ها جامه ستر و عفاف شما هستند و شما نیز لباس عفت آن ها هستید.
از این آیه برمى آید پاک دامنى بر آمده از عقد ازدواجى که باعث محرم شدن زن و مرد به یکدیگر مى گردد، چونان پرده و پوششى باطنى در مقابل انحراف و گناهان جنسى عمل مى کند. پس اگر ازدواج با همه شرایط اسلامى تحقق یابد، باعث عفت و پاک دامنى زن و مرد در مقابل لغزش ها و گناهان ناشى از غریزه جنسى مى گردد.12
افزون بر واژه هاى تقوا و غفت، گاه در متون دینى از واژه هاى ورع و حیا نیز به عنوان لباس و پوشش هاى باطنى یاد شده است. براى مثال، در روایتى از امیرمؤمنان امام على علیه السلام نقل شده است:
«اَحْسَنُ اللِّباسِ اَلْوَرَعُ؛ ورع نیکوترین لباس و پوشش است.13
در روایت دیگرى از حضرت نقل شده است:
اَحْسَنُ مَلابِسِ الدّین اَلْحیاء؛14 حیا و شرم، نیکوترین لباس و پوشش هاى دینى است.
با توجه به آنچه گذشت چند نکته را در مفهوم شناسى موضوع بحث یاد آور مى شویم.
1. مراد از «پوشش اسلامى» در این اثر، پوششى است که قرآن و احادیث به عنوان دو منبع اصیل اسلام معرفى مى کنند که اثر حاضر تلاش کرده در حد توان، به طور اجمالى برخى آیات و احادیث مرتبط با آن را طرح کند.
2. از آن جا که در یک نگاه کلى، مى توان براى انسان دو ساحت وجودى جسم و روح یا دو بعد ظاهرى و باطنى قایل شد، دو نوع پوشش ظاهرى و باطنى نیز وجود دارد که انسان توسط آن دو، ظاهر و باطن خود را مى پوشاند.
گرچه مقوله پوشش تحت تأثیر عوامل مختلفى هم چون عوامل زمانى، مکانى، جغرافیایى، قومى، فیزیکى و فرهنگى است، ولى چون پوشش بیش تر مقوله اى فرهنگى است، به طور طبیعى بیش تر از عوامل فرهنگى تأثیر مى بپذیرد. پس چون یکى از عوامل مهم فرهنگى و فرهنگ ساز، دین و اعتقادات دینى است، در آموزه هاى وحیانى اسلام، به مسئله پوشش توجه زیادى شده است. این توجه عام و گسترده است؛ به گونه اى که شامل پوشش هاى ظاهرى و باطنى هر دو مى گردد. ممکن است پرسیده شود که چرا به رغم این که دین و دین دارى از اساس مقوله اى روحى و معنوى است، در آموزه هاى دینى اسلام به پوشش هاى ظاهرى نیز عنایت شده و درباره آن ها راه کارهایى ارائه شده است! پاسخ این است که گرچه دین و دین دارى مقوله اى روحى و معنوى است، ولى رسالت اصلى دین تربیت انسان است و یکى از ویژگى هاى عمومى انسان هم که در تربیت او تأثیر دارد، این است که ظاهر و باطن او در یکدیگر تأثیر و تأثر متقابل دارند.15 در حدیثى از امیر مؤمنان علیه السلام به این مطلب تصریح شده است:
وَ اعلَمْ أنَّ لِکلِّ ظاهرٍ باطنا على مِثالِه فما طابَ ظاهِرُه طابَ باطِنُه و ما خَبُثَ ظاهِرُه خَبُثَ باطِنُه و قد قال الرَّسول الصادِقُ صلى الله علیه و آله إنّ اللّهَ یُحِبُ الْعَبد و یُبغِضُ عملَه و یُحِبُّ الْعَملَ و یُبغِضُ بَدَنه.16
و بدان که هر ظاهرى باطنى متناسب با خود دارد. آن چه ظاهرش پاکیزه است، باطن آن نیز پاک و پاکیزه خواهد بود و آن چه ظاهرش پلید باشد، باطنش نیز پلید است و پیامبر راستگو صلى الله علیه و آله فرمود: همانا خداوند بنده اى را دوست، ولى کردار او را دشمن مى دارد و نیز کردار بنده اى را دوست، ولى شخص او را دشمن مى دارد.
به همین دلیل، در آموزه هاى دینى اسلام نیز به چگونگى پوشش هاى ظاهرى و باطنى هر دو توجه شده و هر دو پوشش براى تکامل و تعالى انسان لازم دانسته شده است.
3. گرچه ممکن است عده اى بر اساس برخى احادیث پیشین که بر ارزش و اهمیت بیش تر پوشش هاى درونى و باطنى مثل تقوا و حیا دلالت مى کند، پوشش هاى بیرونى و ظاهرى را بى ارزش جلوه دهند و در مفید بودن آن ها تردید کند، ولى دقت در صیغه هاى اَفْعَل تفضیل موجود در این گونه روایات مثل «احسن» و «اشرف» به خوبى نشان مى دهد که این تردید نارواست؛ زیرا این گونه احادیث، تنها در صدد بیان ارزش، شرافت و اهمیت بیش تر پوشش هاى درونى هستند. نیز صیغه هاى اَفْعل تفضیل استعمال شده در این گونه احادیث این مطلب را تأکید مى کند که پوشش هاى ظاهرى هم مفید و داراى ارزش هستند، ولى در مقایسه با پوشش هاى باطنى ارزش کم ترى دارند؛ نه این که از اساس فاقد ارزش باشند. بهترین دلیل ارزشمندى و اهمیت پوشش هاى ظاهرى، آیات و روایات دیگرى است که در مباحث آینده به آن ها خواهیم پرداخت.
4. از مطالب ذکر شده مى توان نتیجه گرفت که پوشش اسلامى در این نوشته، معنایى گسترده دارد که شامل هر نوع حجاب و پوششى است که بین انسان و گناه یا زمینه و مقدمات آن مانع و فاصله ایجاد کند. خواه آن حجاب و مانع، پوشش هاى ظاهرى و معمولى، پوشاندن و حفظ اعضا و جوارح از راه مواظبت و کنترل، حجاب و پوشش هاى روحى و معنوى مثل تقوا، عفت و حیا با حصارها و فاصله هاى فیزیکى باشد که مربى بین متربّى و زمینه ها و مقدمات گناهان جنسى ایجاد مى کند.
در اثر حاضر، برخى از پوشش هاى بالا را در ضمن دو نوع پوشش ظاهرى و باطنى مورد بحث قرار خواهیم داد و از آن جایى که پوشش باطنى و معنوى، زیر بناى پوشش ظاهرى است و شرافت و ارزش بیش ترى دارد، نخست درباره آن بحث مى کنیم.