-
پنجشنبه ۱ تیر ۱۳۹۱
-
محمد عمراني
هر ساله با فرارسيدن ايام فراغت دانشآموزان از تحصيل، دستگاههاي مختلف برنامههاي خود را تحت عنوان «غنيسازي اوقات فراغت دانشآموزان» اعلام ميکنند. وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان تبليغات اسلامي، بسيج و... هر ساله آمار و برنامههايي براي اوقات فراغت تدارک
مي بينند که غالب آنها را کلاسهاي فرهنگي،هنري، ورزشي و اردو تشکيل ميدهد.
کارشناسان مسائل تربيتي در اين باره معتقدند در صورتي که براي پرکردن اوقات فراغت برنامهريزي مناسبي صورت گيرد اين ايام ميتواند در شکوفايي استعدادها نقش مهمي داشته باشد. همچنين اگر در اين اوقات نظارت کاملي بر روي دانشآموزان صورت نگيرد، اين ايام ميتواند به عنوان يک تهديد جدي تلقي شود. فرد مي تواند در اوقات فراغت همان چيزي را که
مي پسندد انجام دهد و شخصيت نهايي خود را ابراز کند. بنابراين قابليت هاي فرد غالبا در عرصه اوقات فراغت جلوه گر مي شود. از طرف ديگر، فعاليتهاي اوقات فراغت از چنان اهميتي برخوردار است که از آن به مثابه آيينه فرهنگ جامعه ياد مي کنند.امروزه به علت اهميت و آثار سازنده و مثبتي که در صورت بهره وري مطلوب بر اوقات فراغت در زمينه هاي مختلف مترتب است، اين امر مورد توجه خاص دست اندرکاران نظام تعليم و تربيت و مسئولين امور فرهنگي قرار گرفته است و از طرف ديگر نگاه متفاوت انسان امروز به مقوله فراغت و کار، فراغت را به امري مهم تبديل نموده که در برنامه ريزي دولتها از جايگاه ويژه اي برخوردار است. مسئولين در بحث گذران اوقات فراغت بايد امکاناتي را براي افراد فراهم کنند و گرنه افراد خود از طرقي که همراه به نفع جامعه نيست راه حلهايي پيدا خواهند کرد. بنابر اين سياست فرهنگي بايد موجب ايجاد وسايل سودمند گذران اوقات فراغت و راهنمايي مردم براي انتخاب آزادانه آن وسايل باشد.
اوقات فراغت از نگاه صاحبنظران:
اگرچه اوقات فراغت را مي توان مهمترين و دلپذير ترين اوقات آحاد بشر دانست اما اين اوقات ممکن است براي عده اي متضمن تعمق و تفکر و ساختن و ابداع باشد و براي عده اي ديگر ملال آور و يا دربر دارنده آسيب هاي جسماني و رواني. برداشت افراد از فراغت و نحوه گذران اوقات فراغت بر حسب شرايط اجتماعي و تاريخي و دوره زندگي متفاوت است. حسين ابراهيمي معاون توسعه مديريت آموزش و پرورش منطقه 18 با ذکر اين نکته مي افزايد: در غالب جوامع و در اکثر شرايط اجتماعي، اوقات فراغت به طور بالقوه در قشر جوان، آسيبهايي را نيز در بر دارد. در دوران معاصر،افزايش سالهاي تحصيل و ديررسي ورود انسان به بازار کار و افزايش سن ازدواج، دوراني نسبتا طولاني را در زندگي انسانها پديد آورده که جواني خوانده مي شود.
بهرام جعفري کارشناس سلامت و پيشگيري از
آسيب هاي منطقه 18 نيز در اين زمينه چنين
مي گويد: انسان جديد از کودکي مستقيما به بزرگسالي قدم نمي گذارد بلکه دوره اي در زندگي او رخ نموده است که با فقدان يا کم شدن مسئوليت پذيري مترادف است و در آن اوقات فراغت سهم بزرگي يافته است. دراين دوران رفتارهايي از فرد سر مي زند که اين رفتارها گاه از سوي جامعه پذيرفته نمي گردند و بعضا رفتارهاي انحرافي به شمار مي آيند. در رفتارهاي فراغتي بسته به سن، جنس، طبقه اجتماعي، سبک زندگي و...
مي توان الگوهايي را مشاهده کرد که الگوهاي فراغتي افراد را تشکيل مي دهند و الگوهاي فراغتي نامناسب بخصوص در قشر جوان مي تواند آنها را از چارچوبهاي پذيرفته شده درجامعه دور ساخته وآسيبهايي را دراين گروه اجتماعي موجب گردد. طبيعي است که نياز به اوقات فراغت مربوط به يک قشر خاص نيست اما از آنجايي که ايران در رديف جوانترين کشورها قراردارد، پژوهشهاي انجام شده در ايران حاکي از اين مطلب است که بسياري از موارد شديد انحرافات در ميان جوانان نتيجه فقدان برنامه ريزي صحيح جهت گذران اوقات فراغت بوده است.
وي مي افزايد :انسان به علت تفاوت ماهوي اش با ساير موجودات حتي در ساده ترين اشکال زندگي به فرصتي خارج از زندگي روزمره اش نياز دارد تا دراين فرصت، بسياري از کنجکاويها، تنوع طلبيها و نيازهايش را ارضا کند و اين فرصت که آن را زمان فراغت مي گوييم در بازپروري انسانها نقش بسزايي دارد.
در گذران اوقات فراغت، گروه سني، طبقه اجتماعي-اقتصادي،گرايش مذهبي وجنسيت باعث ايجاد مرزبنديهايي بين گروههاي مختلف مي شوند و بهنظر مي رسد در اين ميان سن بر نحوه گذران اوقات فراغت افراد مختلف تاثير مهمي دارد. درجوامعي که در آن نسبت جوانان بالاست در مورد اين قشر جنبه هاي آسيبي هم بيشتر مطرح
مي گردد. علي فقيري رئيس آموزش و پرورش شهرستان زابل با ذکر مطلب فوق مي افزايد: توجه خاص و ايجاد امکانات براي گذراندن اوقات فراغت توسط نوجوانان و جوانان مي تواند نقش موثري در شکل گيري شخصيت آنان و همينطور سازندگي جامعه داشته باشد.تحقيقات متعدد در اين زمينه و اجراي صحيح سياستهاي اجتماعي و اقتصادي از سوي ديگر منجر به کشيده شدن جوانان به سوي فعاليتهاي ناسالم شده و ممکن است مبنايي براي بروز کج روي در اين قشر فراهم آورد.
محمد رضا ضامن کارشناس انجمن اولياء و مربيان در آموزش و پرورش خراسان رضوي در اين باره
مي گويد: در ايران پژوهشهاي انجام شده حکايت از آن دارد که بسياري از موارد شديد انحرافات در ميان جوانان نتيجه بي برنامگي جهت گذران اوقات فراغت است. هيچ انحرافي فارغ از نحوه گذران اوقات جوانان نيست.هنگامي که زمان فراغت با خلأ مواجه مي شود يعني جوان سرگردان باقي مي ماند و راهي براي گذران زمان آزادش نمي يابد، راهها و شيوه هاي غيرمتعارف بسياري در برابرش باز مي شوند. بنابراين هيچ جامعه سالمي نمي تواند نسبت به زمان آزاد اعضايش بي تفاوت باقي بماند. فراغت پديده اي کاملا نوين است که با جامعه صنعتي و پديده شهرنشيني به وجود آمده و آن را
نمي توان با بيکاري قرون گذشته مقايسه کرد. اوقات فراغت زماني است که شخص در آن بازه زماني آن گونه که مي تواند و مي خواهد عمل مي کند و چون عمل او پاسخ به انتظار ديگري نيست پس عمل فراغتي عملي تحميلي و الزامي نيست و در نتيجه با نوعي طيب خاطر و رضايت انجام مي شود.
دکتر محسن حسني شهرياري معتقد است که اوقات فراغت با شخصيت و زندگي معنوي و فرهنگي افراد ارتباط مستقيم دارد. چرا که از سويي از فرهنگ جامعه تاثير مي گيرد و از سوي ديگر بر آن تاثير مي گذارد. وي مي افزايد با توجه به جوان بودن جامعه ما، درمورد قشر جوان، جنبه هاي آسيب شناختي فراغت اهميت زيادي دارد. درجامعه ما مسئله عمده اي که درخصوص رفتارهاي فراغتي قشر جوان و نوجوان وجود دارد کمبود فضاها و تسهيلات فراغتي مناسب از يک سو و ورود ارزش ها و نگرش هاي مدرن غربي از سوي ديگر است. دکتر حسني ادامه مي دهد :اين نگرش ها اگرچه با نگرش هاي جنسيتي مغايرت دارد اما غالبا متاثر از مادي نگري، فردگرايي و لذت جويي است که تضاد عميقي با فرهنگ ملي و ديني ما دارد و عمدتا از طريق
رسانه هاي گروهي رواج مي يابد. آمار ها نشان ميدهد 20 تا 30 هزار نفر پسر 11 تا 21 ساله ساعت هاي بيکاري خود را در مراکز گيم نت، کافي نت و... ميگذرانند و به طور متوسط سالانه 20 ميليارد ساعت اوقات فراغت دانشآموزان کشور هدر ميرود.
امان الله قرايي مقدم جامعهشناس و استاد دانشگاه معتقد است هر کاري که غير از کار و حرفه روزانه فرد به اختيار فرد در هر ساعتي از فراغت که مايل است انجام شود، اعم از تفريح يا انجام کاري سخت و
عقب افتاده بازهم جزئي از گذراندن اوقات فراغت محسوب ميشود. زيرا بر خلاف کار روزانه هيچ اجباري براي انجام آن ندارد و ميتواند زمان آن را تغيير دهد. در مجموع هر کاري، حتي سخت و خستهکننده که فرد خارج از زمان کار اصلي روزانهاش انجام دهد و موجب احساس رضايت و شادي در فرد شود و براي زمان از دست رفته احساس غبن و ضرر نکند، جزء اوقات فراغت مطلوب فرد محسوب ميشود.
امير ستوان کارشناس مشاوره و روانشناسي ،اوقات فراغت را زمان هايي ميداند که فرد فارغ از کار و مسئوليت آن را بر اساس تمايل شخصي خود تنظيم ميکند و برنامه آن در مورد هرکس متفاوت است و به سليقه، نيازهاي روحي، سن و توان مالي فرد بستگي دارد. او ميگويد: چگونگي گذراندن اوقات فراغت افراد يک جامعه تا حد بسياري معرف ويژگيهاي فرهنگي و ميزان توسعه يافتگي آن جامعه است. بنابراين اگر طرح و نقشه زندگي و کار جوانان با برنامههايي که براي اوقات فراغت خود تنظيم ميکنند، مغايرت داشته باشد و يا تفريحات و فعاليتهاي فراغتي آنها با هنجارهاي فرهنگي در تضاد باشد اوقات فراغت به يک مشکل اجتماعي مبدل خواهد شد.
ضرورت برنامه ريزي اوقات فراغت:
در بسياري از کشورهاي جهان برنامهريزي در زمينه اوقات فراغت، از جمله برنامههاي اولويت دار آنها محسوب ميشود و مختص فصل خاصي از سال نيست. اين در حالي است که در کشور ما مسئولين مدت کوتاهي به تابستان مانده به فکر اوقات فراغت جوانان و برنامهريزي براي آن ميافتند در صورتي که اين امر به طور حتم بيفايده خواهد بود.
امير فقيهي معاون پرورشي و فرهنگي آموزش و پرورش منطقه 3 تهران در اين باره ميگويد: براي برنامهريزي در اين زمينه بايد مشخص کرد چه سياستگذاري هايي بايد براي اوقات فراغت داشت، آيا آن را يک فرصت براي رشد و تعالي ميبينيم؟ پس چه زمانهايي را ميتوانيم مورد استفاده قرار دهيم؟ آيا اين اوقات يک تهديد است؟ چالش بين اين فرصت و تهديد بايد در سياستگذاري ها در نظر گرفته شود. وي با اشاره به تبعات هدر رفتن اوقات فراغت تاکيد ميکند ما به اين سياستگذاري نياز داريم چرا که در غير اين صورت با مسائل مختلفي چون مشکلات روحي، رواني، جسمي يا چاقي مفرط بچهها مواجه ميشويم که مي شود گفت نتيجه زمانهايي است که استفاده از نفوذ ماشينهاي الکترونيکي، بازيهاي رايانه اي و... مشکلاتي را پديد ميآورد که ما نسبت به آنها شناخت نداريم.فقيهي با تاکيد بر ضرورت برنامهريزي صحيح براي اوقات فراغت جوانان و نقش موثر آن در پيشگيري از آسيبهاي اجتماعي و بزهکاريهاي نوجوانان و جوانان معتقد است که اکثر برنامههاي ارائه شده به اين منظور در سالهاي گذشته داراي بار مالي براي خانوادهها بوده و آن گونه که بايد مورد استقبال و بهرهبرداري جوانان قرار نگرفته است و اين نشان ميدهد که مسئولين بايد با تعمق بيشتري به مقوله اوقات فراغت جوانان نگريسته و برنامههايي را در نظر گيرند که به جذب بيشتر جوانان منجر شده تا مانع بروز عوارض اجتماعي ناشي از بيتوجهي به اين مقوله شود. قرايي مقدم نيز که توجه به بعد اقتصادي در برنامهريزي اوقات فراغت جوانان را بسيار مهم ميداند، به امکانات محدود تفريحي، ورزشي ،فرهنگي و... همچنين بالا بودن هزينههاي استفاده از همين امکانات که گاهي براي جواناني از قشر متوسط و ضعيف جامعه غير ممکن است اشاره کرده و ميگويد: در واقع برنامهريزي ما براي اوقات فراغت تحت تاثير اشتغال ماست و چنانچه عمده خانوادهها توان مالي براي ساماندهي و نظم بخشيدن اوقات فراغت جوانان در ميان اعضاي خانواده را ندارند و نميتوانند براي سفرهاي فصلي، سالانه و يا آخر هفته برنامهريزي اقتصادي داشته باشند به ناچار جوانهاي ما خيلي زود جذب گروه همسالان ميشوند و اوقات فراغتشان را بيرون از فضاي خانواده و با دوستان سپري ميکنند و به جرأت ميتوان گفت که يکي از مهمترين عوامل موثر در بروز انواع آسيبهاي اجتماعي مربوط به عدم مديريت و برنامهريزي صحيح براي بهينهسازي اوقات فراغت جوانان و نوجوانان است.
فرصت يا تهديد؟
به اعتقاد حميدضياء پور معاون پژوهشي آموزش و پرورش منطقه 3تهران لحظههاي فراغت براي جوانان، هم ميتواند سازنده و مفيد باشد و هم مخرب و ويرانگر. به تعبير ديگر فقدان هدف و بيبرنامگي سبب پيدايش فراغتهاي بيمارگونه و انواع انحرافات و بزهکاريها در جامعه ميشود. او ادامه ميدهد: بررسي نحوه گذراندن اوقات فراغت جوانان در سالهاي پيش در فصل تابستان نشان ميدهد که در اغلب مناطق شهري بويژه در شهرهاي بزرگ، خيابانگردي و رفتن به پارکها و مجموعههاي تفريحي به عنوان يکي از راههاي گذراندن اوقات فراغت است که با توجه به ويژگي فعاليتهاي فرامحلي اين سيل عظيم از نيروهاي آزاد شده متمايل به فعاليتهاي جمعي و گروهي، در هر لحظه ميتوان انتظار داشت که هيجانات انباشته آنان تخليه شده و زمينه بروز هرگونه حادثه يا فعاليت مهار نشدني را فراهم آورد.
قرايي مقدم هم با توجه به تحقيقات وسيعي که در مورد گذراندن و مديريت اوقات فراغت انجام داده است ميگويد: تحقيقات نشان داده است افرادي که اوقات فراغت مفيد و مطلوبي دارند از لحاظ اقتصادي بازده مطلوبتري دارند و همچنين اين افراد عمر بيشتري ميکنند. اما چگونگي گذراندن اوقات فراغت بر ابعاد اجتماعي، فرهنگي و حتي سياسي فرد تاثيرگذار است. به نحوي که گذراندن اوقات فراغت مطلوب منجر به افزايش سطح شعور، آگاهي و تبادل افکار ميشود. علاوه بر آن چنانچه افراد اوقات فراغت مفيد و مطلوبي داشته باشند، نگاه و بينش سياسي آنان نيز تقويت ميشود.
حسين عقلان کارشناس مسئول مشارکتهاي مردمي آموزش و پرورش منطقه 18 با اشاره به اوقات فراغت در سالهاي اخير ميگويد: در سالهاي اخير اوقات فراغت، تفريح محسوب شده است، در صورتي که هم فرصت است و هم تهديد. در گذشته به هر نحوي تلاش ميکرديم تعطيلات سپري شود. در صورتي که اوقات فراغت در تمام سال وجود دارد و متأسفانه سازمانهاي دولتي فعاليتهايشان را معطوف به پر کردن اين اوقات ميکنند. مکان فراغت محلهاي تفريح نيست و اتفاقاً ميبينيم که بيشتر اوقات فراغت در خانه ميگذرد و کمتر ميتوان رفتار افراد را در خانه کنترل کرد. انواع بازيهاي رايانه اي و کافي نت ها بچهها را منزوي کرده و حتي شاهديم که در کشورهاي غربي در مورد چاقي ناشي از اين بازيها هشدار ميدهند.
به گفته اين کارشناس فرهنگي، دولتهاي دنيا در دهههاي اخير سعي در کاهش وظايف ديگر و تاکيد بر پرداختن به مسائل کودکان دارند و به طور اخص در زمينه اوقات فراغت و مسائل فرهنگي که با رفتار مردم سروکار دارد وظايفشان را گسترده کردهاند. بسياري از کارشناسان معتقدند در حالي که در آموزش و پرورش امکانات کم نيست اما برنامهاي مناسب براي پر کردن اوقات فراغت دانشآموزان تهيه نشده است. حسين عقلان، در همين زمينه به ترکيب جمعيت جوان کشور و فعاليت مستقيم حدود نيمي از جمعيت جوان کشور در محيطهاي آموزشي اشاره کرده و ميگويد: ميتوان ادعا کرد که با فرارسيدن تابستان و تعطيلي مدارس، اقدامات جنبي از قبيل تشکيل کلاسهاي تابستاني، تقويتي و جبراني و برپا داشتن اردوها و برخي کلاسهاي هنري، ورزشي و فرهنگي در بعضي از مدارس و دانشگاهها جايگزين آن ميشود.
به اين ترتيب مدارس کشور به حالت نيمه تعطيل در ميآيد و در نتيجه حدود 12 ميليون جوان به رغم افزايش اوقات فراغت خود با مشکل کمبود امکانات و بيبرنامگي مواجه ميشوند. در حالي که آموزش و پرورش با توجه به تاثير زيادي که بر روي جوانان و نوجوانان دارد ميتواند نقش موثري در غنيسازي اوقات فراغت داشته باشد. فقيهي نيز با اشاره به جمعيت جوان ايران ميگويد: آموزش و پرورش مهمترين سازمان دولتي است که بايد به اين موضوع بپردازد.
در دوره جديد دانشآموزان ميتوانند به عبارتي زمان و مکان را دستکاري کنند به صورتي که حتي با يک موبايل در کلاس درس وقت فراغت داشته باشند. بنابراين امروزه اوقات فراغت فقط به تابستان محدود نميشود و آموزش و پرورش در اين زمينه نقش کليدي دارد. وي مي افزايد: با توجه به افت تحصيلي ناشي از تلف شدن اوقات فراغت، آموزش و پرورش ميتواند در کنار ساير وظايف خود، به اوقات فراغت به مثابه شکلدهنده سبکهاي زندگي و رفتار نسل آينده پرداخته و به آن سمت و سو بدهد.
