بوستان حجاب

دکتر مهدي گلجان، مدير عامل بنياد انديشه اسلامي:

کتاب "زن در اسلام، مسيحيت و يهوديت" آخرين کتاب دکتر مهدي گلجان، مدير عامل "بنياد انديشه اسلامي" با موضوع زن در اديان الهي توسط دفتر مطالعات و تحقيقات زنان و با همکاري مرکز نشر هاجر منتشر شده است. اين کتاب نوشته "شريف عبدالعظيم محمد" است و توسط گلجان به فارسي ترجمه شده است. در اين کتاب به طور خلاصه به اين نکته پرداخته شده که نگاه اسلام به زن، با توجه به قرآن به هيچ روي با نگاه کتاب مقدس مسيحيان برابر نيست. گفتگويي که پيش رو داريد در خصوص همين کتاب و موضوعات مرتبط است تقديم حضورتان مي شود؛

چه شد که به فکر ترجمه اين کتاب افتاديد؟

زنان نيمي از هر جامعه را تشکيل داده و نقش و اهميت آنان در جامعه و خانواده به عنوان مهمترين پايگاه اجتماعي بر هيچ کس پوشيده نيست. با تغيير شکل جوامع و دور شدن از برخي سنت ها و حرکت به سوي مدرنيسم، نقش و جايگاه زنان نيز دچار تحول شده و به دنبال حضور پررنگ آنها در اجتماع، اهميت نيمه کمتر مورد توجه قرار گرفته جامعه، بيشتر به چشم آمده است. البته نبايد تصور کنيم که زنان در جوامع پيشين تاثير و اهميت کمتري داشته اند، بلکه در جوامع کنوني به دليل برخي تغييرها و پذيرفتن نقش هاي اجتماعي، تاثير زنان بيش از گذشته نمايان شده وگرنه اين تاثير و اهميت از گذشته وجود داشته است. در چنين شرايطي نگاه سه دين اسلام، مسيحيت و يهوديت با بيشترين پيروان و گستردگي در جهان، به مقوله زن و همچنين مقايسه و تفاوت اين سه ديدگاه از اهميت مضاعفي برخوردار مي شود. بنابر اين من تصور مي کنم پرداختن به آثاري از اين دست، از ضروريات دوره ما به شمار مي رود.

مقايسه، يکي از راه هاي مهم و اساسي شناخت بشر در گذر تاريخ بوده و هست؛ مقايسه دو يا چند شيء با هم، مقايسه دو يا چند تفکر با يکديگر، مقايسه دو يا چند رفتار و... مقايسه در شناخت، البته محدود به عالم ماده نبوده و نيست و در دنياي معنا نيز مفهوم خاصِ خود دارد؛ بويژه دنيايي که ما آن را به نام دين
مي‌شناسيم. مقايسه جنبه هاي مختلف اديان ابراهيمي؛ اسلام، مسيحيت و يهوديت يکي از زمينه هاي مورد علاقه پژوهشگران و دانشمندان بوده و همچنان نيز پرطرفدار است. البته روشن است که در مقايسه چند دين با يکديگر،
آموزه هاي آنها با هم مقايسه مي شوند.

در اين کتاب ابتدا آموزه ها، ديدگاه ها و موضع هر يک از اديان اسلام، مسيحيت و يهوديت به دقت از متون مقدس استخراج شده و سپس با احترام، فارغ از دين نويسنده و بدون
جهت گيري مورد بررسي و مقايسه قرار گرفته است. البته در اين کتاب علاوه بر مقايسه ديدگاه هاي اديان مختلف، يک مقايسه ظريف و جالب نيز بين وضعيت کنوني زنان در اديان اسلام، مسيحيت و يهوديت و آنچه توسط اين اديان ترسيم شده، صورت مي گيرد و به اين نکته مي پردازد که چرا جايگاه کنوني زنان مسلمان قابل مقايسه با آنچه در اسلام ترسيم شده، نيست. هر چند بايد اين مسئله را نيز مد نظر داشته باشيم که اگر نويسنده به
آموزه هاي اهل بيت(ع) دسترسي مي داشت، مي توانست تصويري بهتر و کامل تر از جايگاه و نقش زن ارائه دهد.

آنچه امروز در جهان به نام اسلام شناخته
مي شود، رفتار پيروان دين اسلام است که ممکن است با اصالت دين اسلام متفاوت باشد. به عنوان نمونه شما ببينيد در کشورهاي حوزه خليج فارس و در راس آنها عربستان سعودي که حکومت ها داعيه اسلامي بودن دارند و جمعيت مسلمان زيادي را در خود جاي
داده اند، اختلاف ها و عقايد سطحيِ بسياري در باره زنان وجود دارد که گاه و بي گاه خود را در قالب فتواهاي عجيب و نامعقول نشان مي دهد. در جهان امروز انحراف از
آرمان هاي اسلام در باب احترام به جايگاه زنان در دو جهت متضاد صورت گرفته است؛ يکي محافظه کارانه، محدود کننده و سنت گرا و ديگري آزادانديش و غرب گرا. در حالي که بايد بدانيم جايگاه بعضا متزلزل زنان مسلمان در دنياي امروز ناشي از ديگاه اسلام نيست، بلکه از عملکرد مسلمانان نشأت مي گيرد و هيچ عقل سليمي همه رفتارهاي مسلمانان را معلول دين اسلام نمي داند.

فمينيسم از دو آبشخور تغذيه مي ‌کند؛ يک آبشخور وابسته به سنت و فرهنگ قديم که از يونان باستان تغذيه مي‌شود و ديگري نوعي مقابله با فرهنگ مسيحي - يهودي. اگر بخواهيم فمينيسم را در دنياي امروز از نگاه يونان باستان تقسيم ‌بندي کنيم، تقريباً از سه حوزه خارج
نمي‌ شود: فمينيسم هستايي، آتنايي و آرتميستي. در واقع کل جريان فمينيسم در سه شخصيت اسطوره‌اي و افسانه‌اي يونان باستان خلاصه مي‌شود. شواهد نشان مي‌دهد تفکرات ارسطو و افلاطون به عنوان شخصيت‌هاي دوران يونان باستان نسبت به زن بسيار سطح پايين بوده و زن را موجود فرعي مي‌دانند. با کمي تأمل مي‌توان دريافت ريشه‌هاي اصلي فمينيسم در يونان باستان با تفکرات ارسطو، افلاطون و الهه‌هاي اسطوره‌اي و افسانه‌اي يونان باستان بسيار نزديک است. از ديدگاه دوم و بر اساس متوني که از مسيحيت و يهوديت به جا مانده، زن بسيار حقير شمرده شده است. در واقع فمينيسم نوعي عقده ‌گشايي زن از نگاه‌هاي فرعي، ثانوي و حتي بسيار پست و حقير در دوران مسيحيت و يهوديت است. اين نگاه حقير به هيچ وجه در اسلام وجود ندارد. فمينيست‌ها اديان ابراهيمي را مردسالار مي‌دانند و اسلام را نيز در دسته‌ بندي همين دين مي‌آورند. اما برخلاف اين عقيده، اسلام پتانسيل توجه زيبا به زن را دارد. اگر آموزه‌هاي اسلامي به درستي عمل و به آنها توجه کافي شود، مي‌بينيم که نگاه اسلام فوق‌العاده نگاه زيبايي است، يک نگاه کاملاً انسان ‌مدارانه.

دقيقاً. زن مسلمان، الگوي ممتاز زن در جهان معاصر است. اسلام دين اعتدال است. آموزه‌هاي ما، روايات و آيات قرآن نيز اسلام را يک دين اعتدالي معرفي مي‌کند. بنابر اين نگاه اسلام به زن کاملاً معتدلانه است. يعني در حالي ‌که مسائل جنسي و بحث آفرينش زن از ديدگاه بيولوژيکي را مي‌بيند، کاملاً به بحث هويت اجتماعي او توجه دارد و دقيقاً حد واسط بين جنس و جنسيت را گرفته است.

آنچه در برنامه ارديبهشت مطرح شد يک اشاره کوتاه بود. اتفاقا من در بحث زن، فمينيسم، جهاني ‌سازي و موضوعات مرتبط يک سلسله مقاله تهيه کرده ام که بزودي در قالب يک کتاب گردآوري و منتشر خواهد شد. برخلاف نگاه اسلامي، جوامع مدرن تحت عنوان
جهاني‌‌سازي به سراغ سنت‌ها مي‌روند و آنها را به چالش مي‌کشند، لذا هويت زن در هجمه جهاني ‌سازي در سه مقطع هويت فردي، خانوادگي و اجتماعي دچار نابودي شده است. جهاني‌سازي اجازه شکل‌گيري مقوله‌اي به نام خانواده را نمي‌دهد. اگرچه امروز دنياي مدرن واژه خانواده را حمل مي‌کند، اما اصالت و مفهوم آن سنخيتي با اسلام، قرآن و آموزه‌هاي
انبياء (ص) ندارد. در مقابل، ما به دليل داشتن فرهنگ و تمدن بسيار متعالي ايراني - اسلامي و با تکيه بر آنها و داشته‌هاي ‌مان، نه تنها مي‌توانيم وارد پروسه جهاني‌سازي شويم، بلکه مي‌توانيم آن را به چالش بکشيم.

خوشبختانه بله. به هر حال دکتر شريف عبدالعظيم محمد فرد شناخته شده و با سوادي است. اين کتاب با استقبال خوب دانشجويان و حوزه هاي علميه در سراسر کشور روبه‌رو شد. به همين دليل قرار است با همکاري معاونت پژوهشي حوزه علميه قم و انتشارات بين المللي الهدي اين کتاب به چند زبان ترجمه و منتشر شود.