بوستان حجاب

خانواده ايراني تحت تاثير مجله هاي زرد و محصولات فرهنگي دگرگون شده است

شکي نيست خانواده ايراني در گذر زمان تحولاتي پيدا کرده است. از اين رو براي تحکيم و تقويت بنيان خانواده و سياست گذاري در اين باره بايد اين دگرگوني ها را مطالعه و بررسي و با توجه به اين واقعيت ها برنامه ريزي کرد.

حجت الاسلام والمسلمين محمدرضا زيبايي نژاد مسئول دفتر مطالعات و تحقيقات زنان حوزه علميه قم که در عرصه مسائل زنان و خانواده نيز پژوهش هاي ارزنده اي انجام داده است، در گفت وگو با خراسان به مناسبت فرا رسيدن سالروز تولد حضرت زهرا (س) و روز زن، با نگاهي تحليلي تحولات خانواده ايراني و عوامل نقش آفرين در اين تحول و سمت و سوي آن را بررسي کرد وي در اين گفت وگو با اشاره به اين که واقعيت خانواده ايراني را بايد در نحوه گذران اوقات فراغت خانواده ها جست و جو کرد،از تاثير مجله هاي زرد و دي وي دي هاي خانوادگي بر استانداردها و چارچوب هاي خانواده سخن گفت و بر اين نظر تاکيد کرد که غربي ها سبک زندگي ما را مديريت مي کنند.

زيبايي نژاد با اشاره به اين که سبک زندگي خانواده هاي ايراني در سال هاي اخير متحول شده است بررسي علت اين تغيير و تحولات را بسيار مهم دانست و يادآور شد: متاسفانه سياست گذاري ها در جامعه ما بدون مطالعه و بررسي و فاقد يک پيوست فرهنگي است به اين معنا که ما بدون بررسي وضعيت موجود و درک شرايط، فقط با تکيه بر ذهنيات و تصورات شخصي، برنامه ريزي ها و سياست گذاري هاي خود را در سطح جامعه اجرا مي کنيم.وي به عنوان نمونه به تغيير وضعيت پوشش بانوان در سطح جامعه اشاره کرد و افزود: با وجود اين که در اين زمينه تاکنون اقدامات فراواني در راستاي اصلاح وضعيت بد پوششي صورت گرفته اما اين اقدامات تاثير چنداني نداشته است به دليل اين که بدون مطالعه واقعيت هاي جامعه و بررسي ريشه هاي بدحجابي برخي از سياست ها در سطح جامعه اجرا شده است. در حالي که اگر ما بدون تحليل درست اين آسيب ها تصميم خاصي را اتخاذ کنيم تصميمات ما نه تنها موثر نيست بلکه بر مشکلات هم مي افزايد.وي با تاکيد بر اين که اگر تحولاتي که خانواده ايراني در گذر زمان پشت سرگذاشته مطالعه و ريشه يابي شود، تحليل آينده خانواده ايراني به سهولت صورت مي گيرد، تصريح کرد: شناسايي درست اين تحولات تصويري از آينده خانواده ايراني پيش روي ما قرار مي دهد که براساس آن ما مي توانيم با تحليلي عالمانه براي آينده برنامه ريزي کنيم.

وي افزود : يکي از آسيب هاي جدي تحليل هاي ما اين است که در کشور ما ذهنيتي که از تقابل اسلام و کفر وجود دارد صرفا در عرصه سياست خلاصه مي شود. يعني ما فقط اين تقابل را سياسي مي دانيم و تصور مي کنيم نبرد بين نظام اسلامي و نظام سرمايه داري فقط در عرصه  سياست معنا دارد. در حالي که بررسي تغيير و تحولات نظام خانواده در ايران نشان مي دهد، در سده  اخير نظام سرمايه داري از همه امکانات خود در هر عرصه اي بهره گرفته است و تقابل ما صرفا سياسي يا اعتقادي نيست.بلکه ساحت درگيري و تقابل اين دو نظام فکري بسيار گسترده تر از عرصه سياست است و زندگي روزمره و حريم خانواده هاي ما را هم در برمي گيرد.

امروزه رفتارهاي شخصي مثل لباس پوشيدن ، نوع غذاخوردن ، راه رفتن و ... ما هم تحت تاثير فرهنگ مهاجم غرب قرار گرفته است که متاسفانه حوزه خانواده از سوي کارشناسان جامعه اسلامي مورد غفلت واقع شده است.

در حالي که بررسي دقيق نوع و سبک زندگي خانواده هاي ايراني و غربي نشان مي دهد سبک زندگي و زيست آن ها با يکديگر متفاوت است و در مقابل هم قرار دارد. امروزه غربي ها سبک زندگي ما را مديريت مي کنند و اين مديريت کردن عوارض و آسيب ها و اقتضائات جديدي را براي ما به وجود آورده و موجب شده است تمايل خانواده هاي ايراني براي حفظ ارزش هاي اسلامي کم رنگ شود.

زيبايي نژاد با اشاره به اين که در مطالعات جديد فرهنگي، زندگي روزمره به خصوص عرصه فراغت زندگي مورد مطالعه قرار مي گيرد يادآور شد: در فضاهاي اداري و قانوني ما مجبوريم به گونه اي خاص زندگي و رفتار کنيم اما در فضاهاي فراغتي آن طور که تمايل داريم زندگي و رفتار مي کنيم ، به همين دليل توجه به عملکرد خانواده هاي ايراني در فضاهاي فراغتي اهميت مضاعف دارد زيرا در اين فضاها بهتر مي توان واقعيت هاي زندگي خانواده هاي ايراني را مشاهده کرد.

اين پژوهشگر مسائل زنان و خانواده به تبيين معناي فضاهاي فراغتي پرداخت وافزود: زماني که يک فرد به شخصه براي زندگي اش تصميم مي گيرد و اين تصميمات آزادانه و براساس تمايلات و گرايشات دروني اوست آن تصميمات جزو فضاهاي فراغتي او محسوب مي شود. اما کسي که مثلا از ساعت ۸ تا ۱۴ در اداره و در محل کارش است و بايد براساس قوانين و قواعد آن مکان رفتار کند آن رفتارها در چارچوب فضاهاي فراغتي او محسوب نمي شود.زيرا او نمي تواند از آن قوانين رفتاري تخطي کند. درحالي که فرد وقتي وارد زندگي خانوادگي اش مي شود نوع پوشش و رفتار و خوراک او در اختيار خودش است. چنين عرصه هايي که امکان و فرصت تصميم آزادانه را براي افراد فراهم مي کند، فضاهاي فراغتي ناميده مي شود که در عرصه مطالعات اجتماعي و خانوادگي اهميت بسياري دارند، زيرا نشان دهنده درونيات افراد است.زيبايي نژاد به برخي از اين فضاهاي فراغتي اشاره و خاطرنشان کرد: يکي از اين عرصه ها حوزه مصرف محصولات فرهنگي است.منظور از محصولات فرهنگي لزوما کالاهايي نيست که افراد هزينه  اي را براي خريد آن متقبل مي شوند. بلکه گاهي محصولاتي که بدون هزينه به دست مي آيد مثل کتابي که در يک کتابخانه مطالعه مي شود هم جزو محصولات فرهنگي محسوب مي شود.

در جامعه ايران ميزان مصرف محصولات مکتوب فرهنگي نسبت به بسياري از کشورهاي ديگر پايين است؛ از دهه ۷۰به بعد شاهد انتشار نوعي از اين محصولات فرهنگي مکتوب، به نام نشريه هاي زرد به ميزان گسترده در سطح جامعه بوديم، درحال حاضر نيز شمارگان اين نشريه ها نسبت به ديگر نشريه ها خيلي بيش تر است و با قيمت پايين و به سهولت در اختيار خانواده ها قرار مي گيرد. در مورد رواج اين نشريه ها در سطح جامعه، توجه به چند نکته ضروري است. يکي آگهي هاي بازرگاني در اين مجله هاست که موجب مي شود قيمت آن ها کاهش يابد اما در مقابل همين آگهي ها ذائقه و سطح سليقه خانواده ايراني را تغيير مي دهد آن چه در اين نشريه ها مطرح مي شود تبليغ و ترويج لوازم آرايشي، پوششي ، جراحي هاي زيبايي و ... است.

تغيير گروه هاي مرجع از آسيب هاي ديگر نشريه هاي زرد است. اگر در جوامع سنتي روحانيون و سياست مداران به عنوان گروه هاي مرجع مطرح بودند و مردم در زندگي روزمره خود آن ها را الگوي خود قرار مي دادند، امروزه اين نشريه ها با تبليغ بازيگران سينما و تلويزيون و فوتباليست ها آن ها را به عنوان الگو و مرجع پيام فرست مطرح مي کنند و مردم بيش از گذشته تحت تاثير اين گروه هاي مرجع جديد قرار مي گيرند.

وي با بيان اين که در حوزه کتاب به عنوان يکي ديگر از محصولات فرهنگي ، بيشتر کتاب هاي کمک آموزشي در سطح جامعه ايران مطرح است، يادآور شد: ترويج کتاب هاي کمک آموزشي در سطح جامعه نشان دهنده تغيير ذائقه خانواده ايراني است و نشان مي دهد که رقابت هاي علمي و مدرک گرايي براي خانواده هاي ايراني مهم شده است و آن ها متقاعد شده اند که بخش معتنابهي از درآمدشان را صرف حضور فرزندانشان در کلاس هاي کمک آموزشي و خريد کتاب هاي کمک آموزشي کنند که اين تغيير ذائقه تامل برانگيز است.درست است که در عصر مدرنيته متاخر جوامع دانش محور و اطلاعات محور شده اند که خانواده هاي ايراني هم تحت تاثير اين تحول قرار گرفته اند اما مهم تر از آن، اين بوده است که خانواده ايراني، تحصيل فرزندانش را به عنوان سرمايه اجتماعي به شمار مي آورد و تحصيل فرزندان براي خانواده  اجتماعي محسوب مي شود، يعني علم و تحصيل دغدغه مقدسي محسوب نمي شود زيرا افراد وقتي مدارج علمي لازم را کسب مي کنند دنبال شغل هايي مي روند که تناسبي با رشته تحصيلي آن ها ندارد پس صرف خود مدرک و تحصيل براي خانواده مهم است.

وي به ميزان بالاي مصرف رسانه هاي تصويري در ايران به عنوان يکي ديگر از محصولاتي که زندگي خانواده ايراني را تحت تاثير قرار داده، اشاره و خاطرنشان کرد: ميزان استفاده و مصرف رسانه هاي تصويري در ايران بسيار بالاست؛ به گونه اي که گفته مي شود جامعه ايراني اوقات فراغت خود را بيشتر با ۲ چيز پر مي کند، يکي پرسه زدن در خيابان ها و مراکز خريد و دوم نشستن پاي ماهواره و تلويزيون و دي وي دي هاي خانگي.نکته مهم آن است که خانواده ايراني برخلاف برخي از جوامع ديگر، نسبت به مسائل خانوادگي اش حساس است و اين حساسيت خانوادگي فرصت و زمينه تجاري خوبي را براي توليدکنندگان آثار هنري به وجود آورده است. به گونه اي که توليدکنندگان آثار سينمايي دريافته اند که فيلم هاي خانوادگي و مذهبي در ايران طرفداران فراواني دارد به همين دليل اگر آثاري با اين موضوعات را توليد کنند، مشتريان فراواني خواهند داشت.

گرچه توجه به خانواده و حساسيت خانوادگي مطلوب است، اما نحوه بازنمايي خانواده توسط اين رسانه ها به گونه اي است که سبک خاصي از خانواده به عنوان معيار در سطح جامعه مطرح مي شود. به طور عمده خانواده هايي که اين رسانه ها مطرح مي کنند، خانواده هاي کم فرزند، رفاه زده، بدون مشکل يا حداقل با مشکلاتي هستند که به راحتي مي توان آن مشکلات را حل کرد.به عنوان نمونه درباره خانواده هاي بدون فرزند در فيلم ها و سريال ها تبليغ بسياري مي شود و به نظر مي رسد که جامعه هنري ما استانداردهاي خود را به عنوان استانداردهاي مطلوب به خانواده ها القا مي کند.

وي گسترش شبکه هاي ماهواره و شبکه توزيع فيلم هاي خانگي در سال هاي اخير را يکي ديگر از عوامل تحول در خانواده هاي ايراني ذکر کرد و اظهار داشت: اين رسانه ها در سال هاي اخير خانواده ايراني را بسيار مصرفي کرده است و نوعي مرجعيت براي خانواده ها ايجاد کرده و موجب شده است که توليد کنندگان اين آثار پيام هاي خودشان را بدون دغدغه سانسور وارد خانواده هاي ايراني کنند. مسئله اي که نگران کننده است، اين که اين سريال ها و فيلم ها در جمع خانوادگي مورد بحث و تجزيه و تحليل قرار مي گيرد، قبلا خانواده براي فضاي خود حرمت قائل بود، حيا را در روابط خود مراعات مي کرد، محيط خانوادگي پر بود از مرزها و حريم ها؛ مرز ارتباط زن و شوهر و پدر و مادر با فرزندان رعايت مي شد. هر حرفي در فضاي خانواده گفته نمي شد، ولي در خانواده اي که اعضاي آن تماشاگر اين سريال ها هستند امکان صحبت و بحث درباره آن فيلم ها فراهم مي شود. به طور مثال در برخي از فيلم ها تجربيات جنسي، روابط نامشروع و ... مطرح شده و امکان بحث درباره اين موضوعات براي خانواده ها را فراهم مي کند. به خصوص دختران که قبلا در فضاي بسته امکان ديدن و بحث کردن درباره اين موضوعات را نداشتند حال به راحتي در معرض اين موضوعات قرار مي گيرند.

وي وارد شدن اينترنت به درون خانواده ايراني را يکي ديگر از عوامل تحول در خانواده ايراني دانست و گفت: متاسفانه خانواده ايراني گارد خودش را نسبت به اين ابزار باز کرده است و بچه هاي ما در سنين نوجواني که هنوز به پختگي فکري لازم نرسيده اند، وارد اين فضاهاي مجازي مي شوند. به همين دليل استفاده هاي غيرعلمي از اينترنت، عمده وقت کاربران ايراني را به خود اختصاص مي دهد و بسياري از کاربران براي سرگرمي از چت روم، کانون هاي دوست يابي و... از اينترنت استفاده مي کنند و خانواده هم نسبت به آسيب هاي اين امر دچار غفلت است.

زيبايي نژاد مناسک مذهبي را به عنوان يکي ديگر از موضوعات فرهنگي که در گذر زمان در خانواده ايراني دچار تحول شده است مطرح کرد و افزود: به شکل سنتي در خانواده هاي ايراني يک سري مناسک مذهبي برگزار مي شد و افراد در قالب جمع خانوادگي در آن شرکت مي کردند. به نظر مي رسد در گذر زمان برپايي مناسک مذهبي در بين خانواده هاي ايراني افزايش يافته است حتي برگزاري اين مجالس از انحصار خانواده هاي سنتي و مذهبي خارج شده و خانواده هاي غيرمذهبي هم اين مناسک را برگزار مي کنند تحليل مسئله اين است که به نظر مي رسد خانواده هاي ايراني در سبک زندگي شان مادي گرا شده اند و مي خواهند فشار عصبي و رواني دور شدن از ارزش هاي ديني را در قالب برگزاري اين مناسک مذهبي جبران کنند و ارتباط خود با دين را با اين وجه از دين يعني مناسک مذهبي برقرار کنند.

علاوه بر آن براي برخي از اقشار، برگزاري اين مناسک مذهبي نوعي کسب اعتبار اجتماعي است. يعني خيلي از اين افراد هم نيت خير دارند و هم به اين وسيله خودشان را متصل به گروهي مي کنند که هويت ديني دارند محتواي اين مجالس هم در سال هاي اخير از محتواهاي سنتي فاصله گرفته است. در مناسک سنتي، بيان احکام شريعت عنصر اصلي و مهم اين مجالس محسوب مي شد و حضور روحانيون به عنوان سخنران اصلي مراسم پررنگ تر بود اما الان خانواده ها در حال فاصله گرفتن از اين استانداردها هستند. هم اکنون برگزاري مناسک مذهبي بسيار گسترش يافته و شايع شده است اما ديگر طلابي که با سواد و مبلغ خوب باشند کمتر در اين مجالس حضور مي يابند و خانواده ها سراغ افراد ديگر مي روند. اين موارد نشان مي دهد که کم کم خانواده ها از دين شريعت مدار فاصله مي گيرند و به سمت ديني که صرفا جنبه معنوي دارد نزديک مي شوند اين دين خيلي کاري به بقيه ابعاد زندگي انسان ندارد و صرفا فقط جنبه معنوي دارد مثل معنويت مسيحيت و بوديسم .

روزنامه خراسان