بوستان حجاب

در سالهايي نه چندان دور، خانه ها پر بود از ولوله بچه هاي قد و نيم قدي كه با رهايي مطلق مي دويدند، از درخت توتي بالا مي رفتند و... اما حال كه از طبقه به طبقه منازل عمودي بالا مي رويم فقط گاهي صداي زمزمه كودكي را مي شنويم. ديگر كم خانواده اي است كه حاضر باشد چندين فرزند داشته باشد. شايد مهمترين دغدغه امروز جامعه، رواج خانواده هاي تك فرزند باشد.
فرهنگ كاهش جمعيت
دكتر حامد بخشي، دكتراي جامعه شناسي توسعه با تأكيد بر اينكه نرخ جمعيتي ما هنوز مثبت است و اغلب خانواده ها دوفرزند دارند از همين رو به وضعيت نگران كننده در غرب نرسيده ايم، مي گويد: اين مقوله از ابعاد متعدد قابل بررسي است چنانكه مي توان تك فرزندي را به عنوان يك بحث فردي در عرصه كاهش مواليد بررسي كرد. علل كاهش مواليد در ايران و حتي جهان بحث سياستهاي جمعيتي است كه تأثير قابل توجهي در توسعه داشته است.وي همچنين در ادامه مي افزايد: باورهاي فرهنگي نيز به عنوان يكي از علل عمده در اين زمينه مؤثر بوده است چنانكه در حال حاضر اندك اند والديني كه بيش از سه يا چهار فرزند داشته باشند. حتي در ميان مناطق و طبقات پايين جامعه اين مسأله مشهود است. در واقع اين نگاه فرهنگي به فرزندزايي در عميق ترين و پايين ترين بخشهاي جامعه نيز نفوذ كرده است. چنانكه شاهديم سياستهاي تشويقي براي افزايش فرزندان در سالهاي اخير نيز با اقبال چنداني از سوي مردم روبه رو نشده است.اين پژوهشگر اجتماعي اضافه مي كند: از تأثير نگاه اقتصادي در اين زمينه نمي توان غفلت كرد، چرا كه در نظام مدرنيته طبقات سيال شده و افراد سعي مي كنند با درآمدزايي و كاهش هزينه هاي زايدي كه به طور غيرمستقيم تحميل مي شود، شرايط بهره مندي خود از مسايل مادي را افزايش بدهند. از اين رو، امروزه از تعداد فرزندان به دليل هزينه هاي پرورش فرزندان كاسته شده است كه متأثر از توسعه فرهنگ پولي در جامعه مي باشد. در جامعه اي كه فرهنگ پولي وجود ندارد درك دقيقي از هزينه خانواده نيز مشاهده نمي شود از اين رو، خانواده دغدغه تولد و هزينه پرورش فرزند را ندارد. اين در حالي است كه با حاكميت فرهنگ پولي در جامعه؛ محاسبه گري و عقلانيت نيز حاكم مي شود.بخشي در ادامه اظهار مي كند: امروزه هزينه هاي فرزندزايي هم بالا رفته و هم مشروط شده است، از اين رو هركس متناسب با وسع خود صاحب فرزند مي شود. اين گونه به دليل خط فقر، پايين بودن سرانه درآمد طبقه متوسط و پايين كه حدود 80 درصد جمعيت را تشكيل مي دهند. اين طبقات وضعيت درآمدي شان به گونه اي است كه كاهش تعداد فرزندان تأثير قابل توجهي بر زندگي دارد.فرشته سميعي مشاور خانواده نيز در اين باره مي گويد: از آنجا كه هدف اصلي والدين امروزي از فرزندزايي، فرزندپروري است سعي دارند با كاهش تعداد فرزندان بر كيفيت پرورش آنها بيفزايند، زيرا نيازهاي تربيتي و پرورشي كودكان امروز افزايش يافته است. كودك امروزي ديگر با دنياي محدود نيازها و خواسته  هاي والدينش راضي نمي شود و جهان خاص خودش را مي طلبد كه نياز به صرف هزينه ها و انرژي هاي گوناگون است.
والديني كه عصاي پيري ندارند
دكتر حامد بخشي با اشاره اينكه عوامل انگيزه فرزندآوري در جامعه كاهش پيدا كرده است، مي گويد: پيش از اين در فرهنگ قبيله اي و ايلاتي وجود فرزندان به ويژه پسر، به عنوان انگيزه اي براي تداوم نسل و نيروي كار محسوب مي شد، اما در حال حاضر با وجود حمايتهايي نهادهاي بيروني از خانواده، حال اين انگيزه در جامعه ضعيف شده است.
در تفكر جامعه سنتي نيز والدين فرزندي مي آوردند كه باعث بقا و دوام راه آنها باشد در  واقع مادران در وجود دختران و پدران در وجود پسران زنده مي ماندند، اما در جامعه مدرن چنين نيست، بلكه به دليل شرايط سيال جامعه افراد به دنيال شرايط و جايگاه مطلوب خود هستند.
وي در ادامه اظهار مي كند: مقوله ديگر، شكاف نسلهاست، زيرا دليل آنكه والدين بنابر دلايل گوناگون زمان كمتري را با فرزندان سپري مي كنند. ارتباط و تعامل آنها چندان محكم نيست. از طرف ديگر والدين امروزي نيز چون گذشتگان چشمداشتي به حمايت فرزندان ندارند. ديگر در باور والدين فرزندان عصاي پيري نيستند زيرا نهادهاي بيروني نظير خانه هاي سالمندان و بيمه ها اين حمايتها را انجام مي دهد.
محو و حذف آدمها
برخي معتقدند با رواج تك فرزندي روابط خانوادگي كاهش يافته و برخي بستگان نظير عمه و خاله محو مي شوند. آيا اين مي تواند نگران كننده باشد؟
حامد بخشي اين مقوله را چندان نگران كننده نمي داند و مي گويد: در حال حاضر نيز از لحاظ ذهني روابط با اين گروه خويشاوندان كاسته شده است، اما در آينده به طور ظاهري حذف مي شوند. در مقابل نيز شبكه هاي اجتماعي جديد همانند دوستان و همكاران جايگزين اين مقوله مي شود، چرا كه امروزه، تأثير روابط خانوادگي و خويشاوندي به لحاظ مادي و معنوي كم شده است وديگر اين گروه، چندان پشتوانه محسوب نمي شوند. حتي اين خويشاوندان خود نيز انگيزه اي براي نقش حمايتي از نسل جوان ندارند چون منافع اين روابط خانوادگي كاهش پيدا كرده است.
تك فرزندي محاسن و معايب
علاوه بر ابعاد اجتماعي حاكم بر قوله تك فرزندي، از دغدغه هاي مهم والدين پرورش و رشد آنهاست.
فرشته سميعي با تأكيد بر اينكه تك فرزندي يا داشتن چندين فرزند مزايا و معايب خودش را دارد، مي گويد: از محاسن زندگي اين كودكان اين است كه آنان زودتر به بلوغ اجتماعي رسيده و روحيه اجتماعي قوي دارد. همچنين از آنجا كه مورد توجه تمام خانواده است، احساس امنيت و خود ارزشمندي بيشتري مي كند. اما همين حمايتهاي افراطي مي تواند عواقبي را به همراه داشته باشد. چنانكه اين كودك را در برابر مسايل و مشكلات آسيب پذير مي كند. از اين رو بايد والدين با فراهم كردن شرايط نظير گسترش روابط با همسالان اين صدمات را كاهش بدهند.